Cyklon B to nazwa handlowa pestycydu wynalezionego w Niemczech na początku lat dwudziestych XX wieku. Zawiera on cyjanowodór oraz inne substancje chemiczne.

Produkt ten był stosowany w nazistowskich Niemczech w komorach gazowych do zabijania Żydów w ramach Holokaustu, m.in. w Auschwitz i innych obozach zagłady.

Cyjanowodór, obecny w Cyklonie B, jest trującym gazem, który zakłóca proces oddychania w komórkach. Jon cyjanku powstrzymuje komórkę przed wytwarzaniem ATP, wiążąc się z białkiem biorącym udział w tej reakcji.

Geneza i zastosowania cywilne

Cyklon B powstał jako przemysłowy preparat przeznaczony do fumigacji — likwidacji insektów i gryzoni oraz dezynsekcji odzieży i towarów. Aktywnym składnikiem jest gazowy cyjanowodór (HCN), który w gotowym produkcie był zwykle adsorbowany na nośniku (np. ziemi okrzemkowej, krzemionce) w formie granulowanej lub płatkowej, co ułatwiało przechowywanie i transport. W legalnym użyciu preparat służył do odkażania magazynów, statków czy budynków przed inwazją szkodników.

Mechanizm toksyczny

Cyjanowodór działa na poziomie komórkowym: wiąże się z centrami żelazowo‑miedziowymi w łańcuchu oddechowym mitochondriów (między innymi z cytochromem c oksydazą), blokując przenoszenie elektronów i zatrzymując proces fosforylacji oksydacyjnej. W efekcie komórki nie mogą wytwarzać energii w postaci ATP, co prowadzi do ich niewydolności i szybkiej śmierci tkanek zależnych od oddychania tlenowego. Objawy zatrucia u ludzi obejmują m.in. duszność, utratę przytomności i w krótkim czasie — śmierć.

Użycie w Holokauście i dowody historyczne

W trakcie II wojny światowej Cyklon B został wykorzystany przez nazistowskie władze okupacyjne do masowego zabijania ludzi w uprzemysłowionym procesie eksterminacji. Najbardziej znane są przypadki stosowania tego preparatu w obozach takich jak Auschwitz i inne obozy zagłady, gdzie w komorach gazowych ofiary były zabijane przy użyciu cyjanowodoru. Informacje o tym potwierdzają liczne źródła: dokumenty zamówień i dostaw, rozkazy administracyjne, zeznania świadków i sprawców oraz badania historyczne i kryminalistyczne.

Odpowiedzialność prawna i etyczna

Po wojnie kwestie związane z dostawą i wykorzystaniem Cyklonu B były przedmiotem śledztw i procesów sądowych. Przeprowadzono postępowania wobec osób i firm, które dostarczały produkty i wiedziały o ich wykorzystywaniu do mordowania ludzi. Sprawy te stały się częścią procesu ustalania odpowiedzialności prawnej za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.

Badania, kontrowersje i pamięć

Ze względu na swoją rolę w Holokauście, Cyklon B bywa przedmiotem debat i manipulacji historycznych. Holocaust i użycie tego środka są obszarem starannego badania historycznego; negowanie lub relatywizowanie tych faktów stoi w sprzeczności z obszerną dokumentacją i świadectwami. Pamięć o ofiarach oraz edukacja o mechanizmach masowej przemocy i zbrodni są podstawą zapobiegania podobnym tragediom w przyszłości.

Ważne jest, by informacje o Cyklonie B przedstawiać rzetelnie i z szacunkiem dla ofiar — z uwzględnieniem dostępnych dowodów historycznych, medycznych i prawnych oraz kontekstu, w którym preparat ten został wykorzystany do popełnienia jednych z najcięższych zbrodni XX wieku.