Republika Mahabadu (również Republika Kurdystanu) została proklamowana w północno-zachodnim Iranie i była drugim niepodległym państwem kurdyjskim XX wieku (po Republice Ararat w Turcji). Jej stolicą było miasto Mahabad. Powstanie republiki stało się jednym z elementów szerszego kryzysu irańskiego — konfliktu wpływów między Stanami Zjednoczonymi a ZSRR po II wojnie światowej.

Tło historyczne

W trakcie II wojny światowej i bezpośrednio po niej północna część Iranu znajdowała się pod silnym wpływem ZSRR. W warunkach osłabienia władzy centralnej i nacisków międzynarodowych w regionie powstały ruchy autonomiczne mniejszości narodowych, a w Iranie – także projekty kurdyjskie. Wsparcie radzieckie dla lokalnych inicjatyw (między innymi dla Azerów i Kurdów) stworzyło okazję do proklamacji odrębnych struktur politycznych.

Proklamacja i władze

Republika Mahabadu ogłosiła niepodległość 22 stycznia 1946 r.. Na jej czele stanął prezydent Qazi Muhammad, funkcję ministra obrony objął Mustafa Barzani, a premierem był Hadchi Baba Scheich. Republika powołała własne organy administracyjne i sądownicze, organizowała szkolnictwo w języku kurdyjskim oraz tworzyła oddziały zbrojne, które miały bronić jej autonomii.

Wsparcie i izolacja

Republika utrzymywała bliskie związki z ZSRR oraz współpracowała z innymi proradzieckimi strukturami w północnym Iranie (m.in. z proazerbejdżańskim rządem ludowym). To wsparcie umożliwiło początkowy rozwój instytucji państwowych, lecz jednocześnie uczyniło republikański projekt zależnym od politycznej woli Moskwy. Po wycofaniu się wojsk radzieckich i zmniejszeniu międzynarodowej ochrony Republika pozostała praktycznie osamotniona wobec reakcji rządu centralnego Iranu.

Upadek i konsekwencje

W drugiej połowie 1946 r. władze centralne Iranu zaczęły przywracać kontrolę nad regionem. Ruch został ostatecznie pokonany w ciągu kilkunastu miesięcy od proklamacji; po upadku republiki w 1947 r. Qazi Muhammad został pojmany i publicznie powieszony na placu Chuwarchira w centrum Mahabadu. Wielu działaczy zostało aresztowanych lub zmuszonych do ucieczki. Mustafa Barzani wraz ze swoimi oddziałami wycofał się do Iraku, skąd kontynuował działalność na rzecz kurdyjskich aspiracji narodowych.

Osobiste i długofalowe skutki

Massoud Barzani — który urodził się w Mahabadzie, gdy jego ojciec Mustafa dowodził formacjami zbrojnymi republiki — stał się później jedną z czołowych postaci kurdyjskiej polityki w Iraku; pełnił funkcję prezydenta Regionu Kurdystanu w Iraku (2005–2017). Upadek Republiki Mahabadu miał duże znaczenie symboliczne: stała się ona ikoną kurdyjskich dążeń narodowych, a zarazem przykładem ryzyka wynikającego z zależności lokalnych ruchów od zewnętrznych mocarstw.

Oceny i interpretacje

W literaturze i wspomnieniach wydarzenia z Mahabadu są oceniane różnie. Archibald Roosevelt, syn byłego prezydenta USA Teodora Roosevelta, pisał w "Kurdyjskiej Republice Mahabadu", że zasadniczym problemem republiki była jej zależność od ZSRR — bez poparcia Armii Czerwonej kurdyjski projekt nie miał realnych szans na przetrwanie. Roosevelt argumentował też, że bliskie związki z Moskwą i Stalinem spowodowały opór niektórych plemion kurdyjskich oraz innych lokalnych środowisk, które obawiały się utraty autonomii wobec proradzieckiej administracji.

Znaczenie historyczne

Republika Mahabadu, choć krótko istniejąca, jest ważnym rozdziałem w historii kurdyjskiego ruchu narodowego. Pokazuje skomplikowaną relację między dążeniami niepodległościowymi a geopolitycznymi interesami mocarstw. Wspomnienia o Mahabadzie są do dziś przywoływane w debacie politycznej i społecznej, a rocznice proklamacji i upadku republiki obchodzone są w kręgach kurdyjskich jako symbol walki o prawa narodowe i kulturowe.

[1] [2]