Rzeczownik jest rodzajem słowa (zobacz część mowy), które zwykle pełni funkcję nazwy — oznacza osobę, miejsce, rzecz, zwierzę lub ideę. Rzeczowniki mogą wskazywać jednostki konkretne (np. „dom”, „kot”) oraz pojęcia abstrakcyjne (np. „miłość”, „wolność”). W języku angielskim rzeczowniki mogą występować w liczbie pojedynczej i mnogiej, a wiele języków rozróżnia dodatkowe kategorie gramatyczne związane z rzeczownikiem.

Określniki, przymiotniki i relacje z innymi częściami mowy

Rzeczowniki często występują w towarzystwie słów nazywanych przedimkami lub określ nikami (np. the, a, that w angielskim) oraz przymiotników, które je opisują (np. „duży dom”, „stara książka”). W językach takich jak polski nie ma przedimków, zaś informację o określoności przekazuje kontekst lub zaimki. Rzeczowniki z reguły nie są modyfikowane przez przysłówki — przysłówki opisują zwykle czasowniki, przymiotniki lub całe zdania, natomiast to przymiotniki opisują rzeczowniki. Rzeczowniki współpracują też z czasownikami (np. jako podmiot lub dopełnienie).

Rodzaje rzeczowników

  • Własne i pospolite — nazwy własne (np. „Maria”, „Warszawa”) versus nazwy ogólne (np. „miasto”, „kobieta”).
  • Konkretny i abstrakcyjny — rzeczy materialne („stół”) kontra pojęcia („szczęście”).
  • Policzalne i niepoliczalne — w wielu językach (np. angielskim) część rzeczowników jest policzalna („book/books”), inne występują jako rzeczowniki niepoliczalne/mass („information”, „water”).
  • Zbierne — rzeczowniki oznaczające grupę jako całość (np. „rodzinna”, „stado”).
  • Rodzaj/grupa gramatyczna — w języku polskim rzeczowniki mają rodzaj: męski, żeński lub nijaki; w wielu językach występują też klasy rzeczownikowe (np. w językach bantu).
  • Ożywione i nieożywione — rozróżnienie ważne m.in. w odmianie przez przypadki w języku polskim (np. „kot” — ożywiony).

Odmiana rzeczowników (krótkie wprowadzenie dla języka polskiego)

W języku polskim rzeczowniki odmieniają się przez liczbę (pojedyncza, mnoga), rodzaj (męski, żeński, nijaki) oraz przez przypadki (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz). Przykład odmiany rzeczownika „kot” (rodzaj męski, ożywiony):

  • mianownik (kto? co?) — kot / koty
  • dopełniacz (kogo? czego?) — kota / kotów
  • celownik (komu? czemu?) — kotowi / kotom
  • biernik (kogo? co?) — kota / koty
  • narzędnik (z kim? z czym?) — kotem / kotami
  • miejscownik (o kim? o czym?) — kocie / kotach
  • wołacz — kocie / koty

Rzeczowniki różnie się odmieniają w zależności od deklinacji i rodzaju; odmiana jest jednym z kluczowych elementów poprawności gramatycznej w języku polskim.

Funkcje rzeczownika w zdaniu

  • podmiot (np. „Książka leży na stole”),
  • dopełnienie (np. „Czytasz książkę?”),
  • przydawka w złożeniach i wyrażeniach (np. „dom rodzinny”),
  • okolicznik miejsca w połączeniu z przyimkiem (np. „w mieście”),
  • forma wołacza przy zwracaniu się do kogoś (np. „Mamo!”).

Różnice między językami

Chociaż każdy język ma rzeczowniki, ich cechy i zasady użycia mogą się znacznie różnić. Przykładowo:

  • W angielskim występują przedimki (a/an/the), które określają nieokreśloność lub określoność, czego w języku polskim brak.
  • Niektóre języki nie mają kategorii liczby lub nie odmieniają rzeczowników przez przypadki tak rozbudowanie jak polski.
  • W językach z klasami rzeczownikowymi (np. bantu) rzeczowniki są przyporządkowane do licznych klas wpływających na zgodność gramatyczną.

Przykłady rzeczowników: time, people, way, year, government, day, world, life, work, part, number, house, system, company, end, party, information.

Dla porównania — kilka polskich przykładów rzeczowników: dom, kot, kobieta, miłość, miasto, szkoła, praca, informacja, samochód, rodzina.