Zaimek jest tradycyjnie częścią mowy w gramatyce, chociaż niektórzy współcześni lingwiści traktują go jako rodzaj rzeczownika. Zaimek to słowo, które odnosi się do osoby, rzeczy, właściwości lub relacji, zwykle zastępując rzeczownik (aby uniknąć powtórzeń) albo pełniąc funkcję określającą. W języku angielskim zaimki to np. me, she, his, them, herself, each other, it, what, a w polskim — np. ja, ty, on, ona, my, wy, oni, mnie, to, ten, kto, coś, nikt, swój.

Funkcja zaimków

Zaimki pełnią kilka podstawowych funkcji:

  • zastępują rzeczownik lub grupę rzeczownikową (np. „Zobaczyłem Anię. Ona przyszła z psem.”),
  • określają przynależność (zaimki dzierżawcze — np. „to moje”),
  • łączą zdania i odnoszą się do elementów wcześniejszych (zaimki względne),
  • prowadzają pytania (zaimki pytające),
  • wyrażają ogólność lub brak określenia (zaimki nieokreślone i przeczące).

Rodzaje zaimków — przegląd

  • Osobowe — wskazują osoby: ja, ty, on, ona, my, wy, oni; w języku angielskim: I, you, he, she, we, they.
  • Dzierżawcze — informują o własności: mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich (ang. my/mine, your/yours, his, her/hers, our/ours, their/theirs).
  • Zwrotne — odnoszą czynność do podmiotu: się, sobie; ang. myself, yourself, himself, herself, themselves.
  • Wskazujące — określają położenie/identyfikację: ten, tamten, taki (ang. this, that, these, those).
  • Pytające — wprowadzają pytania: kto, co, który, czyj (ang. who, what, which, whose).
  • Względne — łączą zdania podrzędne: który, która, które (ang. who, which, that).
  • Nieokreślone — ogólne odniesienie: ktoś, coś, niektórzy (ang. someone, something, some).
  • Przeczące — zaprzeczenie istnienia: nikt, nic, żaden (ang. no one, nobody, nothing).
  • Wzajemne — wyrażają wzajemność: siebie nawzajem, każdy — w praktyce często realizowane za pomocą konstrukcji z „się” lub „nawzajem” (ang. each other, one another).

Przykłady i typowe użycie (polski)

  • Unikanie powtórzeń: zamiast „Tomek ma nowego psa. Tomek nazwał psa Max i pozwolił mu spać przy łóżku Tomka.” łatwiej i krócej:
    Tomek ma nowego psa. Nadał mu imię Max i pozwala mu spać przy swoim łóżku.
  • Zaimek dzierżawczy „swój”: „ona czyta swoją książkę” — „swoją” odnosi się do podmiotu zdania; „jej książka” może odnosić się do osoby trzeciej, co czasem powoduje niejasność.
  • Niejasność zaimków: „Jacek powiedział Piotrowi, że jego samochód jest zepsuty.” — czy „jego” odnosi się do Jacka, czy do Piotra? W takich sytuacjach lepiej doprecyzować: „Jacek powiedział Piotrowi, że samochód Piotra jest zepsuty.”

Zgoda zaimków i odmiana

W języku polskim zaimki odmieniają się przez przypadki, a niektóre — również przez rodzaje i liczby. Przykładowo: ja — mnie (dopełniacz), mnie/mi (celownik), mną (narzędnik). Zaimki dzierżawcze (mój, twoje itp.) odmieniają się jak przymiotniki i zgadzają się z rzeczownikiem, którego dotyczą, pod względem rodzaju, liczby i przypadku.

Antycedent i zaimki względne

Kiedy zaimek zastępuje rzeczownik, rzeczownik ten jest nazywany antycedentem. Na przykład, w zdaniu: The dog that was walking down the street, zaimek względny to słowo that, które nawiązuje do antycedentu — wyrazu „dog”. W zdaniu The spy who loved me, zaimkiem względnym jest słowo who, a jego antycedentem jest słowo „spy”. W polskim przykładzie: „Książka, którą przeczytałem, była ciekawa” — „którą” odnosi się do antycedentu „książka”.

Zaimek w języku angielskim — krótka charakterystyka

W angielskim rozróżnia się m.in. zaimki podmiotowe (I, you, he, she, it, we, they) i dopełnieniowe (me, you, him, her, it, us, them), zaimki dzierżawcze w formie przymiotnikowej (my, your, his, her, its, our, their) oraz niezależnej (mine, yours, his, hers, ours, theirs). Istotne są też zaimki względne (who, which, that) i pytające (who, what, which). Reflexive pronouns (myself, yourself itd.) używa się, gdy podmiot i dopełnienie to ta sama osoba.

Wskazówki praktyczne

  • Używaj zaimków, by uniknąć powtórzeń, ale pilnuj, aby ich odniesienie było jasne.
  • W języku polskim preferuj „swój” do wskazania przynależności podmiotu; w innych sytuacjach używaj imiennego określenia właściciela, aby uniknąć niejasności.
  • W tłumaczeniu między językami pamiętaj o różnicach w odmianie i pozycji zaimków (np. angielskie zaimki dopełnieniowe nie zmieniają formy zależnie od przypadku tak rozbudowanego jak w polskim).

Podsumowując, zaimek to wszechstronna część mowy używana do zastępowania rzeczowników i określania relacji; znajomość rodzajów zaimków i zasad ich użycia (zgody, odniesienia do antycedentu, form dzierżawczych i zwrotnych) ułatwia tworzenie zrozumiałych i poprawnych wypowiedzi zarówno w języku polskim, jak i angielskim.