Man'yōgana to najstarszy znany fonetyczny sposób zapisu używany do zapisywania języka japońskiego przy pomocy chińskich znaków (kanji). Chińskie pismo dotarło do Japonii około IV–VI w. n.e., najprawdopodobniej przez Półwysep Koreański. Początkowo znaki te służyły przede wszystkim do zapisu i lektury w języku chińskim, jednak z czasem Japończycy zaczęli używać ich także do zapisu języka japońskiego — najpełniej system ten rozwinął się w okresie Nara (VII–VIII w.) i został upowszechniony w zbiorze poezji Man'yōshū, od którego wzięła się nazwa man'yōgana.

Dlaczego powstała man'yōgana?

Przeniesienie chińskiego systemu zapisu na język japoński napotkało wiele trudności wynikających z istotnych różnic językowych. Chiński (np. mandaryński) ma szyk zdania SVO (subject-verb-object), podczas gdy japoński ma szyk SOV; wiele morfemów w chińskim jest zwykle monosyllabiczne, a wyrazy w japońskim często są polisyllabiczne lub mają strukturę opartą na morach. Na przykład chińskie czytania znaków 山, 魚, 中, 国, 人, 多, 速 i 見 w mandaryńskim to shān, yú, zhōng, guó, rén, duō, sù i kàn — każde jednosylabowe. W starojapońskiej wymowie odpowiadające im wyrazy miały formy yama, sakana, naka, kuni, hito, ō, haya i mi(ru), czyli z więcej niż jedną sylabą lub mora.

Dodatkowo chińskie pismo pierwotnie służyło w Japonii zarówno do zapisu znaczenia, jak i wymowy. Japońskie słowa rdzennie występujące (kun'yomi) i zapożyczenia z chińskiego (on'yomi) miały różne odczytania tego samego znaku, co powodowało niejednoznaczności. Poza tym japoński jest językiem aglutynacyjnym (wyrazy, zwłaszcza czasowniki i przymiotniki, tworzą znaczenie poprzez dodawanie końcówek), dlatego większość czasowników i przymiotników składa się z rdzenia i kolejnych morfemów fleksyjnych, które trzeba było w piśmie wyraźnie rozróżniać.

Na czym polegała man'yōgana?

Rozwiązaniem tego problemu było użycie chińskich znaków nie dla ich znaczenia, lecz dla ich wartości dźwiękowej — tak powstała man'yōgana. Zestaw man'yōgana obejmował około 970 różnych znaków, za pomocą których można było zapisać około 90 japońskich morów. Innymi słowy, jeden znak chiński mógł reprezentować jedną japońską morę niezależnie od jego pierwotnego znaczenia w chińskim.

Przykładowo, znak 山 oznacza „górę” i w zapisie chińskim często służył do zapisu wyrazów zapożyczonych z chińskiego, np. 富士山 Fuji-san („Mt. Fuji”), 火山 kazan („wulkan”) czy 山村 sanson („górska wioska”). Dla słów rodzimych (kun'yomi) takich jak yama rdzenną wymowę zapisywano za pomocą innych kombinacji znaków (np. 耶麻, 八馬, 矢間, 也麻 itp.), by odróżnić je od chińskich kango.

Przykład zapisu i problemy praktyczne

Zdanie współczesne zapisane w hiraganie i kanji wyglądałoby tak: 私はすしを食べます Watashi-wa sushi-o tabemasu („Jem sushi”). To samo zdanie zapisane w man'yōgana może przybrać formę: 和多氏巴寿司鳥他邊麻須 — wygląda to bardziej „chińsko”, lecz dla czytelnika japońskiego jest trudne do interpretacji, bo znaki pełnią w nim funkcję fonetyczną, a ich znaczenia mogą rozpraszać. Alternatywnie, jeśli zachować współczesne kanji, ale zastąpić kana man'yōganą, otrzymamy przykład: 私巴寿司鳥食邊麻須.

Główne problemy man'yōgana to:

  • duża liczba znaków potrzebnych do zapisania prostych sylab lub mor (każda mora — jeden pełen znak),
  • trudność i czasochłonność pisania (niektóre znaki mają wiele pociągnięć),
  • niejednoznaczności wynikające z używania znaków zarówno dla ich wartości dźwiękowej, jak i znaczeniowej.

Powstanie kana i dalsze losy man'yōgana

Aby pisać szybciej i przejrzyściej, z man'yōgana wykształciły się dwa proste sylabariusze: katakana i hiragana. Katakana powstała głównie w środowisku buddyjskich mnichów jako skróty i fragmenty znaków kanji służące do szybkiego zapisu wymowy. Hiragana rozwinęła się jako kursywna, uproszczona pisownia znaków i była przez długi czas szczególnie używana przez kobiety w wyższych sferach (stąd czasem bywa nazywana „onna-de” — pismem kobiet). Oba sylabariusze zastąpiły man'yōgana w codziennym piśmie fonetycznym, choć man'yōgana pozostawiła po sobie ślady w formowaniu czytań i w zapisie ateji.

Ateji — współczesne relikty man'yōgana

Man'yōgana bywa używana także do zapisów nazywanych ateji — czyli użycia znaków ze względu na ich wymowę (czasem też na wymowę i znaczenie) dla zapisu słów pochodzenia obcego lub w celach stylistycznych. Przykłady ateji to: 寿司 sushi, 亜細亜 Ajia (Azja), 亜米利加 Amerika (Ameryka), 仏蘭西 Furansu (Francja), 阿弗利加 Afurika (Afryka), 沢山 takusan oraz 珈琲 kōhī (kawa). Niektóre formy to po prostu stare pisownie nazw miejsc lub rzeczy przed powszechnym stosowaniem katakany do zapisu zapożyczeń; inne są stosowane, bo znaki kanji są rozpoznawalne także dla czytelników chińskojęzycznych (np. Chińczycy mogą rozpoznać 寿司, podczas gdy すし jest dla nich nieczytelne). Dla „kawy” chiński zapis to 咖啡, ale japońskie 珈琲 jest wystarczająco zbliżone, by przy odrobinie zgadywania stać się zrozumiałe.

Podsumowując, man'yōgana odegrała kluczową rolę w przejściu od pisma chińskiego do systemów fonetycznych używanych dziś w Japonii. Umożliwiła wierny zapis mówionego języka japońskiego przy użyciu znaków chińskich i stała się punktem wyjścia do powstania hiragany i katakany, które znacznie uprościły i przyspieszyły zapis języka.