Mechanizm Antikythera był wysokozaawansowanym, złożonym urządzeniem mechanicznym służącym do obliczeń astronomicznych. Można go opisać jako kalkulator mechaniczny, będący starożytnygreckim komputerem analogowym i rodzajem orrery (modelu Układu Słonecznego). Odkryto go na wraku u wybrzeży wyspy Antikythera, na Morzu Egejskim, w pobliżu Grecja, podczas nurkowań przeprowadzonych na początku XX wieku.

Wewnątrz mechanizmu pracowało wiele ze sobą zazębiających się biegów, działających w sposób podobny do mechanizmu zegara (zegarze), co pozwalało na przekładanie ruchu pokrętła wejściowego na ruchy wskazówek i tarcz pokazujących pozycje ciał niebieskich. Urządzenie pozwalało przewidywać położenia astronomiczne i zaćmienia, modelowało ruchy Słońca i Księżyca oraz — prawdopodobnie — częściowo także ruchy niektórych planet. Dzięki temu pełniło funkcję złożonego kalendarza i przyrządu do celów astronomicznych oraz do obliczeń cykli kalendarzowych.

Poniżej znajdują się główne funkcje kalendarzowe i astronomiczne mechanizmu:

  • Kalendarz słoneczny pokazujący dni i miesiące, a także babiloński zodiak
  • Kalendarz księżycowy przedstawiający miesiące
  • Kalendarz, pokazujący cykle zaćmień: przeszłe i przyszłe zaćmienia Słońca i Księżyca
  • Kalendarz, pokazujący lata, w których odbywałyby się mecze panhelleniczne (lub olimpiada)

W praktyce mechanizm zawierał kilka tarcz i wskaźników: na przedniej stronie znajdował się pierścień kalendarzowy z podziałką dni i zodiakiem, a na tylnej stronie umieszczono spirale i tarcze służące do obliczania cykli zaćmieniowych (m.in. cyklu Sarosa) oraz innych cykli astronomicznych (np. cykl metoniczny 19-letni, a w rekonstrukcjach także dłuższe cykle takie jak Callippus czy Exeligmos). Mechanizm potrafił także odwzorować nierównomierny ruch Księżyca dzięki skomplikowanemu układowi przekładni i elementowi ślizgowo‑szczelinowemu w rekonstrukcjach, co pozwalało na przybliżone odwzorowanie anomalii orbitalnej.

Odkrycie i datowanie

Urządzenie zostało znalezione na wraku statku, w pobliżu wyspy Antikythera, pomiędzy Peloponezem a Kretą. Na wraku znaleziono także wiele monet. Wśród nich rozpoznano monetę z Pergamonu datowaną między 86 BC i 67 BC oraz monetę z Efez, datowaną między 70 BC i 60 BC. Takie znaleziska wskazują, że statek zatonął prawdopodobnie w I wieku p.n.e., około połowy I wieku p.n.e. (około 70–60 p.n.e.).

Mechanizm jest uważany za jedno z najdoskonalszych i najstarszych znanych mechanicznych urządzeń zębatych; w swojej złożoności i precyzji nie miał sobie równych w świecie śródziemnomorskim przez wiele stuleci — dopiero w średniowieczu i renesansie zaczęto ponownie konstruować urządzenia o podobnej złożoności.

Obecnie główne fragmenty mechanizmu są eksponowane w Brązowej Kolekcji Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.

Stan zachowania i badania

Gdy wyniesiono fragmenty mechanizmu z wraku, składały się one z mocno skorodowanych metalowych płyt i skorodowanych elementów brązu. Dopiero zastosowanie badań radiologicznych — najpierw promieni rentgenowskich (promieni rentgenowskich), a później wysokorozdzielczej tomografii komputerowej i skanów rentgenowskich — pozwoliło odsłonić strukturę wewnętrzną, odczytać liczne inskrypcje oraz zrekonstruować układ kół zębatych.

Wiele części uległo zniszczeniu przez kilkaset lat ekspozycji w morzu oraz podczas prac wydobywczych; żaden z odlewów nie zachował się kompletny, a wiele biegów występuje tylko jako fragmenty. W wyniku badań historycznych i mechanicznych zespoły badaczy, m.in. pod kierunkiem Dereka J. de Solla Price’a, a później zespoły pracujące przy projekcie badawczym Antikythera Research oraz interdyscyplinarne grupy z użyciem tomografii komputerowej, przygotowały rekonstrukcje mechanizmu. Liczba kół zębatych w rekonstrukcjach waha się w zależności od interpretacji fragmentów — tradycyjnie mówi się o około 30 kółkach zębatych i kilku wskaźnikach (rekonstrukcje nowoczesne sugerują 30–37 kół zębatych oraz do siedmiu wskaźników).

Prace badawcze ujawniły również, że mechanizm posiadał bogate napisy inskrypcyjne wyjaśniające funkcje tarcz i sposób odczytu; inskrypcje te są jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o konstrukcji i zastosowaniach urządzenia. Wraz z osiągnięciami w obrazowaniu 3D powstały coraz dokładniejsze rekonstrukcje mechaniczne i cyfrowe, pokazujące, jak mógł działać pełny mechanizm.

Istnieją także przesłanki, że urządzenie mogło służyć do obliczania i prezentacji ruchu niektórych gwiazd i planet, choć bezpośrednie elementy do tego nie zachowały się albo nie zostały jednoznacznie zidentyfikowane. Dzięki połączeniu badań archeologicznych, historycznych i inżynieryjnych Mechanizm Antikythera stał się kluczowym przykładem zaawansowanej wiedzy technicznej i astronomicznej w starożytności.