Chwalebna Rewolucja (1688): obalenie Jakuba II, Wilhelm III i Bill of Rights
Chwalebna Rewolucja 1688: jak obalono Jakuba II, wkroczył Wilhelm III i uchwalono Bill of Rights — początek monarchii konstytucyjnej w Anglii.
Chwalebna Rewolucja była wydarzeniem w historii Anglii i Szkocji w 1688 roku. Mieszkańcom Anglii i Szkocji nie podobał się katolicki król Jakub II, ponieważ nie pozwalał im głosować ani praktykować wybranej przez nich religii. Zaprosili protestanta Wilhelma III Orańskiego-Nassau, aby przejął władzę jako król. Wilhelm był siostrzeńcem króla Jakuba II i pierwszym kuzynem Marii. Przybył do Anglii ze swoją żoną królową Marią, córką króla Jakuba II. Pozwolili staremu królowi uciec, a on ze strachu przeniósł się do Francji.
William podpisał Bill of Rights i został królem, a Anglia stała się monarchią konstytucyjną.
Przyczyny i tło
Główne przyczyny rewolucji to obawy przed rządem absolutnym i rosnącym wpływem katolicyzmu na urząd królewski. Jakub II próbował poszerzyć prawa katolików, obsadzał urzędy wyznawcami swojej wiary oraz stosował prerogatywy królewskie, które zdaniem wielu omijały Parlament. Bezpośrednim impulsem było pojawienie się w 1688 r. listu od grupy wpływowych polityków (tzw. „Immortal Seven”), którzy zaprosili Wilhelma do interwencji, obawiając się utrwalenia katolickiej dynastii po urodzeniu syna Jakuba.
Przebieg wydarzeń
Wilhelm wylądował w Anglii 5 listopada 1688 roku (w Torbay). Jego wkroczenie spotkało się z szybką dezercją wielu oficerów i polityków lojalnych dotychczas Jakubowi. Choć wydarzenie nazywane jest „chwalebną” ze względu na relatywnie niewielkie starcia w samej Anglii, ucieczka Jakuba i przekazanie władzy miało charakter politycznego przewrotu. Jakub opuścił kraj i schronił się we Francji, gdzie przebywał na dworze swego protektora, Ludwika XIV.
Ustawodawstwo i reformy
W 1689 roku Parlament uznał tron za opuszczony przez Jakuba i wezwał Wilhelma i Marię do objęcia korony. W tym samym czasie uchwalono Bill of Rights (1689) — dokument, który miał znaczący wpływ na ograniczenie władzy królewskiej. Bill of Rights m.in.:
- potwierdził przewagę Parlamentu nad monarchą,
- zakazał zawieszania ustaw i nakładania podatków bez zgody Parlamentu,
- zagwarantował pewne wolności polityczne, jak prawo do petycji czy wolność wyborów do Izby Gmin,
- ograniczył możliwość stosowania okrutnych kar i arbitralnych aresztowań.
Konsekwencje
Skutki Chwalebnej Rewolucji były dalekosiężne:
- Ugruntowanie modelu monarchii konstytucyjnej i przewagi Parlamentu — władza królewska stała się zależna od woli ustawodawcy.
- Zmiany prawne (Bill of Rights, Toleration Act) stały się fundamentem nowoczesnej konstytucji brytyjskiej i wpłynęły na rozwój idei praw obywatelskich w Europie i w przyszłości w Ameryce.
- W Szkocji i Irlandii rewolucja doprowadziła do dalszych konfliktów. Zwolennicy Jakuba (jako rojalistyczni jakobici) prowadzili powstania i walki — jednym z ważnych starć była bitwa pod Boyne w 1690 roku, gdzie siły Wilhelma pokonały wojska Jakuba.
- W dłuższej perspektywie wydarzenia z 1688–1689 przyczyniły się do rozwinięcia systemu rządów opartych na konstytucji, prawie i kontroli parlamentarnej nad finansami państwa.
Dlaczego „chwalebna”?
Określenie „chwalebna” (ang. Glorious) odnosi się do relatywnie niewielkiego rozlewu krwi na terenie Anglii i szybkiej zmiany władzy bez długotrwałej wojny domowej. Niemniej jednak nie oznacza to absolutnego braku przemocy — walka o wpływy trwała nadal w Irlandii i Szkocji oraz w polityce europejskiej przez kolejne dekady.
Znaczenie: Chwalebna Rewolucja była przełomem, który ukształtował nowoczesne relacje między monarchią a parlamentem i stworzył ramy prawne, na których opiera się współczesna brytyjska konstytucja.
Tło
Z pozoru jest to opowieść o religii. Jednak jest to również opowieść o równowadze między monarchą a parlamentem. Wojna domowa została stoczona, ponieważ Karol I próbował rządzić jako monarcha absolutny. Karol II został przyjęty z powrotem, ponieważ zgodził się ograniczyć swoje uprawnienia. Jednak jego brat, Jakub II, dał jasno do zrozumienia, że chce odzyskać władzę absolutną, którą miał ich ojciec Karol I.
Kiedy Karol II zmarł bez prawowitych dzieci w 1685 r., jego brat książę Yorku został królem w Anglii i Irlandii jako Jakub II. Został również Jakubem VII w Szkocji. Próbował dać wolność wyznania nie-Anglicantom. Uczynił to poprzez unieważnienie aktów Parlamentu dekretem królewskim. Nie spodobało się to społeczeństwu. Kilku protestanckich polityków i szlachciców rozpoczęło rozmowy z mężem Marii już w 1687 roku. W maju 1688 r. James zmusił anglikańskich duchownych do przeczytania Deklaracji Odpustów. Deklaracja Odpustów była oświadczeniem, które dawało wolność religijną tym, którzy nie zgadzali się z Kościołem Anglii. To uczyniło go znacznie mniej popularnym.
Protestanci zaczęli się jeszcze bardziej obawiać, gdy żona Jakuba, Maria z Modeny, urodziła syna - Jakuba Franciszka Edwarda - w czerwcu 1688 roku. Obawiano się, że syn, w przeciwieństwie do Marii i Anny, zostanie wychowany na rzymskiego katolika. Niektórzy twierdzili, że chłopiec został potajemnie wniesiony do pokoju królowej w naczyniu do podgrzewania łóżka zamiast jej martwo urodzonego dziecka. Nie było mocnych dowodów na poparcie tej historii, ale Maria publicznie wątpiła w prawowitość chłopca. Wysłała do swojej siostry, Anny, listę podejrzanych pytań dotyczących narodzin chłopca.
Spisek
30 czerwca Nieśmiertelna Siódemka potajemnie poprosiła Wilhelma, który wraz z Marią przebywał w Niderlandach, o przybycie z armią do Anglii. Wilhelm, który był zazdrosny o pozycję i władzę Marii, początkowo nie chciał jechać. Ale Maria powiedziała Wilhelmowi, że nie zależy jej na władzy politycznej. Powiedziała, że "nie będzie niczym więcej, jak tylko jego żoną, i że zrobi wszystko, co w jej mocy, aby uczynić go królem na całe życie".
Wilhelm zgodził się na atak. Oświadczył, że nowo narodzony syn Jakuba jest "udawanym księciem Walii". Przedstawił też listę żądań Anglików i powiedział, że chce mieć tylko "wolny i legalnie zebrany parlament". Armia holenderska, która została zawrócona przez burzę w październiku, wylądowała 5 listopada. Armia i marynarka angielska przeszły na stronę Wilhelma. W tym czasie zaufanie Anglików do Jakuba było bardzo niskie. Nie próbowali nawet ratować swojego króla. 11 grudnia król próbował uciec, ale nie udało mu się. Próbował uciec ponownie 23 grudnia. Ta druga próba zakończyła się sukcesem i Jakub uciekł do Francji. Tam żył na wygnaniu aż do śmierci.
Choć Mary była smutna z powodu depozycji ojca, William kazał jej wyglądać na szczęśliwą, gdy przybyli do Londynu. Z tego powodu ludzie myśleli, że była oziębła wobec ojca. James również myślał, że jego córka jest mu niewierna. To głęboko zraniło Mary.
W 1689 roku parlament Konwentu zwołany przez księcia Orańskiego zebrał się, aby przedyskutować, co powinien zrobić. Wilhelm Orański czuł się niekomfortowo w swojej sytuacji. Chciał rządzić jako król, a nie tylko jako mąż królowej. Jedyny przykład wspólnej monarchii pochodził z XVI wieku. Była to królowa Maria I i hiszpański książę Filip. Kiedy się pobrali, uzgodniono, że książę Filip przyjmie tytuł króla. Ale Filip II był królem tylko za życia swojej żony. Nie miał też zbyt wiele władzy. Wilhelm chciał pozostać królem nawet po śmierci żony. Niektórzy ważni ludzie sugerowali, by uczynić Marię jedyną władczynią. Ale Maria, która była wierna swojemu mężowi, odmówiła.
Parlament działa
W dniu 13 lutego 1689 roku Parlament uchwalił Deklarację Praw. W deklaracji tej stwierdzono, że James, próbując uciec 11 grudnia 1688 roku, porzucił rząd, więc nikt w tym czasie nie był królem. Normalnie, najstarszy syn Jakuba, Jakub Franciszek Edward, byłby dziedzicem. Parlament zaoferował jednak koronę Williamowi i Marii jako wspólnym władcom. Dodano jednak, że "Jedyne i pełne sprawowanie władzy królewskiej może być wykonywane tylko przez wspomnianego Księcia Orańskiego w imieniu Księcia i Księżniczki za ich wspólnego życia". Deklaracja została później rozszerzona, aby wyjąć wszystkich katolików. Stało się tak dlatego, że "It hath been found (discovered) by experience that it is inconsistent (not in harmony) with the safety and welfare of this Protestant kingdom to be governed by a papist prince".
William i Maria zostali koronowani razem w Opactwie Westminsterskim 11 kwietnia 1689 roku. Koronacji dokonywał zwykle arcybiskup Canterbury. Jednak William Sancroft, ówczesny arcybiskup, uważał, że usunięcie Jakuba II było błędem. Dlatego zamiast niego koronował ich biskup Londynu, Henry Compton. W dniu koronacji konwencja Estates of Scotland ogłosiła wreszcie, że Jakub nie jest już królem Szkocji. Williamowi i Marii zaoferowano oddzielną koronę szkocką. Stało się tak, ponieważ oba królestwa nie były zjednoczone aż do Aktów Unii w 1707 roku. Przyjęli ją 11 maja.
Nawet po ogłoszeniu tego faktu, w Szkocji nadal istniało silne poparcie dla Jakuba. John Graham of Clevehouse, wicehrabia Dundee, zebrał armię i 27 lipca odniósł zwycięstwo pod Killiecrankie. Ale armia Dundee poniosła wielkie straty, a on sam został ciężko ranny na początku bitwy. Położyło to kres jedynemu skutecznemu oporowi Wilhelma, a rewolta została szybko zdławiona. W następnym miesiącu doszło do wielkiej klęski w bitwie pod Dunkeld.
Bill of Rights ratyfikowany podczas rewolucji przez króla Wilhelma i królową Marię, przed ich koronacją (1783)
Pytania i odpowiedzi
P: Czym była Chwalebna Rewolucja?
O: Chwalebna Rewolucja była wydarzeniem w historii Anglii i Szkocji w 1688 roku.
P: Dlaczego wielu ludzi w Anglii i Szkocji nie lubiło króla Jakuba II?
O: Wiele osób w Anglii i Szkocji nie lubiło króla Jakuba II, ponieważ był katolikiem.
P: Kto przejął władzę po królu Jakubie II?
O: Królem został protestant, Wilhelm III Orański-Nassau.
P: Jaki był związek Wilhelma III z królem Jakubem II?
Wilhelm III był bratankiem króla Jakuba II i pierwszym kuzynem Marii.
P: Kto towarzyszył Wilhelmowi III w podróży do Anglii?
Wilhelm III przybył do Anglii ze swoją żoną, królową Marią, córką Jakuba II.
P: Co stało się ze starym królem po tym, jak Wilhelm III został królem?
O: Stary król, Jakub II, mógł uciec do Francji.
P: Co zrobił Wilhelm III, gdy został królem?
Wilhelm III podpisał Kartę Praw, został królem i pozwolił Anglii stać się monarchią konstytucyjną.
Przeszukaj encyklopedię