Wilhelm III Orański (1650–1702) — król Anglii, Szkocji i Irlandii
Wilhelm III Orański (1650–1702) — lider Chwalebnej Rewolucji i król Anglii, Szkocji i Irlandii. Poznaj życie, panowanie i wpływ na politykę oraz religię w Europie.
Wilhelm III (14 listopada 1650–8 marca 1702) panował od 13 lutego 1689 r. jako król Anglii i Irlandii. Królem Szkocji został 11 kwietnia 1689 r.; w Szkocji władał jako Wilhelm II. Pozostał na tronie aż do śmierci 8 marca 1702 r.
Urodził się w Holandii, w domu namiestników z dynastii Orańskiej, jako książę Wilhelm Henryk z Orange. Był synem Wilhelma II i Mary Stuart (córki króla Karola I), a więc bratankiem króla Jakuba II. W 1677 r. poślubił swoją pierwszą kuzynkę, córkę Jakuba — Marię. Małżeństwo to nie dało potomstwa, a po śmierci Marii Wilhelm rządził samodzielnie.
Przed objęciem koron brytyjskich Wilhelm był prominentnym przywódcą Republiki Zjednoczonych Prowincji (Stadtholder), odgrywając ważną rolę w polityce europejskiej i organizowaniu antyfrancuskich koalicji. Jego polityka była od dawna wymierzona przeciwko ekspansji i hegemonii króla Francji, Ludwika XIV.
W 1688 r. w Anglii doszło do tzw. "Chwalebnej Rewolucji". Protestantyczna większość w kraju sprzeciwiała się rządom katolickiego Jakuba II, a grupa angielskich polityków zaprosiła Wilhelma do interwencji. Wilhelm przybył do Anglii z siłami lądowymi, lądując w Brixham; po jego przybyciu poparcie dla Jakuba szybko osłabło. Jakub ostatecznie opuścił kraj i udał się do Francji, gdzie znalazł wsparcie u Ludwika XIV. W wyniku wydarzeń parlament zaoferował koronę wspólnie Wilhelmowi i Marii — stali się oni Wilhelmem III i Mariią II.
Parlament i rządy Wilhelma i Marii wprowadziły ważne ograniczenia władzy królewskiej. Do najważniejszych aktów prawnych z tego okresu należą Bill of Rights (1689) oraz ustawy regulujące prawa i wolności polityczne — dokumenty te umocniły przewagę parlamentu nad monarchą, ograniczyły arbitralne stosowanie władzy i określiły zasady sukcesji tronu. Równocześnie uchwalono Toleration Act (1689), który zapewniał pewien zakres wolności religijnej protestanckim nonkonformistom, lecz utrzymywał ograniczenia wobec rzymskokatolików i wyznań niechrześcijańskich.
W Szkocji Wilhelm zwołał konwent stanów (Convention of Estates) w 1689 r. i skierował do niego list o charakterze pojednawczym, w przeciwieństwie do konfrontacyjnego stylu Jakuba. Konwent 11 kwietnia 1689 r. uznał, że Jakub przestał być królem Szkocji; Wilhelm i Maria przyjęli szkocką koronę 11 maja tego samego roku. Od tego czasu przez ponad pół wieku ich zwolennicy (jakobici) prowadzili wysiłki na rzecz przywrócenia Jakuba i jego potomków.
W konflikcie z Jakubem II Wilhelm miał także przeciwnika w osobie Ludwika XIV, który udzielał mu wsparcia materialnego i politycznego. W Irlandii siły lojalne Jakubowi, wspierane przez Francję, opierały się rządom Wilhelma; sam Wilhelm osobiście poprowadził kampanię irlandzką i odniósł zwycięstwo w bitwie pod Boyne (1 lipca 1690), po czym Jakub uciekł z powrotem do Francji. Walki w Irlandii zakończyły się w praktyce podpisaniem traktatu pokojowego (m.in. traktat z Limerick, 1691) i umocnieniem panowania protestanckiego w Irlandii.
W polityce europejskiej Wilhelm stał na czele wielkiej koalicji antyfrancuskiej, co doprowadziło do wojny dziewięcioletniej (1688–1697) między sojuszem państw europejskich a Francją. Sojusz angielsko–niderlandzki odniósł kilka ważnych sukcesów morskich — m.in. zwycięstwo nad francuską flotą w bitwie pod La Hogue w 1692 r. Na lądzie starcia były mieszane: w 1692 r. Francuzi zdobyli Namur, a w 1693 r. koalicja poniosła porażkę w bitwie pod Landen (znanej też jako Neerwinden). Wojna zakończyła się serią rozejmów i utrzymaniem równowagi sił w Europie Zachodniej.
12 grudnia 1694 r. zmarła Maria, najpewniej na skutek ospy, co pozostawiło Wilhelma jako jedynego władcę. Po jego śmierci tron objęła jego bratowa, królowa Anna, gdyż Wilhelm i Maria nie pozostawili dziedzica. W 1701 r. parlament angielski uchwalił Act of Settlement, który ustalał sukcesję tronów Anglii i Irlandii wyłącznie na protestantów (najbliższą spadkinią wyznaczono w linii dynastii hanowerskiej — Zofię von der Pfalz i jej potomków). Szkocja nie przystąpiła początkowo do tego porozumienia; rozbieżności w sprawie sukcesji oraz inne kwestie doprowadziły w kolejnych latach do działań, które zakończyły się ostatecznie parlamentarną unią tych dwóch królestw w 1707 roku.
Wilhelm zyskał reputację władcy zaangażowanego w sprawy kontynentalne, zwłaszcza w utrzymanie równowagi sił przeciwko Francji. Jego rządy przyspieszyły przejście Anglii od monarchii absolutnej do konstytucyjnej: parlament umocnił swoje prerogatywy, a rządy króla podlegały coraz silniejszym ograniczeniom prawnym. Jednocześnie jego polityka nie zakończyła konfliktów wewnętrznych — ruch jakobitów nadal stanowił poważne wyzwanie dla stabilności monarchii przez kolejne dekady (m.in. powstania w 1715 i 1745 r.).
Wilhelm zmarł 8 marca 1702 r. w Londynie. Jego panowanie pozostawiło trwały ślad w historii Wielkiej Brytanii i Europy: umocnienie władzy parlamentu, trwałe sformułowanie zasad sukcesji protestanckiej oraz rolę Anglii/Niderlandów jako kluczowych aktorów w koalicjach przeciwko Francji Ludwika XIV.
Pytania i odpowiedzi
P: Kim był Wilhelm III i II?
O: Wilhelm III i II (4 listopada 1650 - 8 marca 1702) był królem Anglii i Irlandii od 13 lutego 1689 roku (jako Wilhelm III), a królem Szkocji od 11 kwietnia 1689 roku (jako Wilhelm II). Królem pozostał do swojej śmierci 8 marca 1702 roku.
P: Co to jest Chwalebna Rewolucja?
O: Chwalebna rewolucja to obalenie króla Jakuba w Anglii w 1688 r., kiedy to armia holenderska pod wodzą księcia Wilhelma Henryka Orańskiego wylądowała w Brixham. Dzięki temu Jakub mógł wyjechać do Francji, a książę Wilhelm stał się ostatnią osobą, której udało się dokonać inwazji na Anglię siłą.
P: Kogo poślubił Wilhelm?
O: Wilhelm poślubił córkę króla Jakuba, Marię (swoją własną pierwszą kuzynkę) 4 listopada 1677 roku.
P: Jakie ustawy zostały uchwalone za panowania Wilhelma i Marii?
O: Uchwalono ustawy, które chroniły Parlament przed nierozsądnymi działaniami suwerena, gwarantowały tolerancję religijną protestanckim nonkonformistom, ale ograniczały wolność religijną rzymskich katolików i wyznawców innych religii.
P: Jak Szkocja zareagowała na tę zmianę monarchii?
O: Gdy zaoferowano im koronę szkocką, przyjęli ją 11 maja po pojednawczym liście wysłanym przez Wilhelma niepodobnego do Jakuba, który próbował wydać im rozkazy.
P: Kim był Ludwik XIV?
O: Ludwik XIV był królem Francji, który chronił i wspierał Jakuba w jego staraniach o powrót na urząd monarchy po obaleniu go w czasie Chwalebnej Rewolucji.
P: Jaki akt prawny regulował kwestie sukcesji tronów w Anglii i Irlandii? O: W 1701 r. uchwalono ustawę o sukcesji tronu w Anglii i Irlandii, która dotyczyła wyłącznie protestantów; Szkocja nie została uwzględniona do czasu unii parlamentarnej z Anglią i Irlandią w 1707 r.
Przeszukaj encyklopedię