Katarzyna II Rosyjska (zwana też Katarzyną Wielką lub Jekateriną Aleksiejewną) (21 kwietnia 1729, Szczecin, Niemcy - 17 listopada 1796, Carskie Sioło, Rosja) była cesarzową Rosji. Doszła do władzy w wyniku zamachu stanu, w którym obalono jej męża, który został zabity.
Katarzyna znacznie zwiększyła potęgę korony. W wojnach przeciwko Imperium Osmańskiemu i Rzeczypospolitej Obojga Narodów podbiła wiele ziem na zachodzie i południu. Za rządów Katarzyny Rosja stała się silną potęgą w Europie.
Pochodzenie i wczesne lata
Urodzona jako Zofia-Fryderyka w protestanckiej rodzinie niemieckiej, przybyła na dwór rosyjski jako młoda księżniczka poślubiając cara Pawła Piotra (Petersa) – późniejszego cara Piotra III. Przyjęła prawosławie i imię Jekaterina Aleksiejewna. Jej wychowanie i pozycja nadawały jej znajomość języków i kultur zachodnioeuropejskich, co miało potem wpływ na zainteresowanie oświeceniem i reformami.
Dochodzenie do władzy
W 1762 roku, po krótkim panowaniu cara Piotra III, doszło do przewrotu pałacowego, w wyniku którego Katarzyna przejęła władzę i ogłosiła się cesarzową. Jej rządy rozpoczęły się oficjalnie w 1762 roku i trwały do śmierci w 1796 roku. Nowa władczyni szybko konsolidowała władzę, wykorzystując poparcie dworu i szlachty.
Polityka wewnętrzna i reformy
Katarzyna starała się modernizować państwo i prawo w duchu oświecenia. Zwołała Komisję Ustawodawczą (1767) i przygotowała tzw. Nakaz — zbiór instrukcji i idei prawnych, które miały stać się podstawą nowego porządku prawnego. W praktyce jednak wiele propozycji reform napotkało opór ze strony bogatej szlachty i nie zostało wprowadzone.
W 1775 roku przeprowadziła reformę administracyjną — podzieliła imperium na nowe gubernie i wprowadziła bardziej scentralizowaną administrację. W 1785 roku nadała szlachcie szerokie prawa potwierdzone tzw. Kartą Szlachty (Charter to the Nobility), co umocniło pozycję arystokracji kosztem chłopów.
Pomimo haseł oświecenia, za panowania Katarzyny rozrosło się pańszczyźniane podporządkowanie chłopów — warunki życia większości ludności wiejskiej często się pogorszyły. Wielkie powstanie chłopskie dowodzone przez Jemielana Pugaczowa (1773–1775) zostało stłumione krwawo i służyło jako przestroga przed dalszymi reformami, które mogłyby zagrozić elitom.
Polityka zagraniczna i ekspansja
Katarzyna prowadziła aktywną politykę ekspansywną. W wyniku serii wojen z Imperium Osmańskim Rosja zyskała dostęp do wybrzeża Morza Czarnego oraz niezależność Krymu — formalna aneksja półwyspu nastąpiła w 1783 roku. Ważne traktaty to pokój w Küçük Kaynarca (1774) i traktat jasski (1792), które umocniły pozycję Rosji w regionie czarnomorskim.
Na zachodzie Rosja brała udział w trzech rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1772, 1793 i 1795), dzięki czemu znacznie powiększyła terytorium oraz wpływy w Europie Środkowej. Za rządów Katarzyny Rosja stała się jedną z najważniejszych potęg europejskich zarówno politycznie, jak i militarnie.
Kultura, oświecenie i mecenat
Katarzyna utrzymywała ożywioną korespondencję z czołowymi myślicielami epoki, m.in. z Voltaire'em i Denisem Diderot, którego zaprosiła do Rosji (1773–1774). Była mecenasem sztuki i nauki: wspierała Akademię Sztuk Pięknych, rozwój teatra, architekturę i kolekcjonerstwo. Zainicjowała powstanie zbiorów, które dały początek późniejszym muzeom, takim jak Ermitaż.
Osobowość i życie prywatne
Katarzyna była postacią złożoną — inteligentną, ambitną i politycznie sprawną. Jej życie prywatne było przedmiotem licznych plotek i legend; historycy podkreślają jednak, że wiele sensacyjnych opowieści jest przesadzonych i nie zawsze potwierdzonych źródłowo. Miała silny wpływ na kulturę dworską i sposób sprawowania władzy, a także dbała o wizerunek autokratycznego, lecz „oświeconego” monarchy.
Śmierć i ocena historyczna
Katarzyna zmarła 17 listopada 1796 roku w Carskim Siole. Po jej śmierci tron objął syn, Paweł I, który odwrócił część jej polityki i stosunków z elitami. Ocena jej panowania jest ambiwalentna: z jednej strony przyczyniła się do wzmocnienia i europejskiej potęgi Rosji, rozwoju kulturalnego i administracyjnego; z drugiej — umocniła pozycję szlachty i system pańszczyźniany, co negatywnie wpłynęło na losy milionów chłopów.
Znaczenie: Katarzyna II pozostaje jedną z najbardziej wpływowych władczyń w historii Rosji — symbolem „oświeconego despotyzmu”, którego skutki były zarówno modernizujące, jak i utrwalające nierówności społeczne.
