Marcus Porcius Cato (łac. M-PORCIVS-M-F-CATO) (234 p.n.e., Tusculum-149 p.n.e.) był rzymskim mężem stanu, nazywanym Censor (Censorius), Sapiens, Priscus, lub Starszy (Major), dla odróżnienia od Katona Młodszego (jego prawnuka).

Pochodził ze starożytnego rodu plebejskiego, który słynął ze służby wojskowej, ale nie z pełnienia wyższych urzędów cywilnych. Zgodnie z obyczajem swoich łacińskich przodków, został wychowany w rolnictwie, któremu poświęcał się, gdy nie był zaangażowany w służbę wojskową. Jednak zwróciwszy na siebie uwagę Lucjusza Waleriusza Flakusa, został sprowadzony do Rzymu i kolejno piastował urzędy Cursus Honorum: Trybun (214 r. p.n.e.), Kwestor (204 r. p.n.e.), Aedile (199 r. p.n.e.), Pretor (198 r. p.n.e.), Konsul (195 r. p.n.e.) wraz ze swoim starym patronem, wreszcie Cenzor (184 r. p.n.e.).

Pod koniec życia zachęcał Rzymian do rozpoczęcia III wojny punickiej w celu zniszczenia Kartaginy.

Wczesne życie i służba wojskowa

Urodził się w Tusculum w rodzinie plebejskiej o silnych tradycjach wojskowych. Młodość spędził na gospodarstwie rolnym, gdzie zdobył praktyczną wiedzę o prowadzeniu gospodarstwa — doświadczenie, które potem stało się jednym z filarów jego publicznej tożsamości. Służbę wojskową odbywał w czasie wojen z Kartaginą i innymi przeciwnikami Rzymu; to doświadczenie wojenne oraz bliskie kontakty z prominentnymi wodzami i politykami przyczyniły się do jego awansu politycznego.

Kariera polityczna i urząd cenzora

Przeszedł pełny Cursus Honorum — od kwestoratu po konsulat i cenzurę — zdobywając reputację człowieka oszczędnego, twardego i nieustępliwego w obronie starych zwyczajów rzymskich. Jako cenzor (184 p.n.e.), razem z kolegą przeprowadził surową rewizję obyczajów i składu senatu; znany jest z rygorystycznego usuwania z list osób, które uważał za niemoralne lub skorumpowane, oraz z walki przeciw nadmiernym wystawom i luksusowi. Jego działania miały na celu przywrócenie dyscypliny publicznej i wzmocnienie tradycyjnych wartości — mos maiorum.

Poglądy, styl życia i dzieła literackie

Cato był zagorzałym konserwatystą, przeciwnikiem rozprzestrzeniania się kultury greckiej w Rzymie i kultu osobistego bogactwa. Propagował pracę fizyczną, uczciwe gospodarowanie i surowość obyczajów. Jego poglądy odzwierciedlały się zarówno w polityce, jak i w życiu prywatnym.

Był autorem kilku dzieł pisanych po łacinie. Najważniejsze z nich to:

  • De agri cultura (O gospodarstwie rolnym) — traktat praktyczny o prowadzeniu gospodarstwa, najstarszy zachowany utwór prozatorski w literaturze łacińskiej, cenny źródłowo dla poznania ówczesnych metod rolniczych i obyczajów wiejskich.
  • Origines — wielotomowa historia, obejmująca dzieje włoskich miast i Rzymu; większość tego dzieła niestety zaginęła, ale cytaty i streszczenia zachowały się u późniejszych autorów.
  • Rozliczne przemówienia i publiczne wystąpienia — cechowała je prostota i bezkompromisowość stylu, często nacechowane moralnym rygoryzmem.

Stosunek do Kartaginy i słynne hasło

Cato jest pamiętany również jako głośny przeciwnik Kartaginy. W ostatnich latach życia powtarzał w senacie i poza nim krótkie, celne zdanie: “Carthago delenda est” — Kartagina musi zostać zniszczona. Słowa te (znane przede wszystkim z jego późniejszych wystąpień) oddają jego determinację i wpływ na opinię publiczną, które przyczyniły się do wybuchu jednej z najkrwawszych kampanii starożytności — III wojny punickiej (149–146 p.n.e.).

Ocena i dziedzictwo

Oceny Cato Starszego są ambiwalentne: jedni chwalili go za przywiązanie do tradycji, uczciwość i praktyczną wiedzę, inni krytykowali za surowość, nietolerancję wobec nowych prądów kulturowych i polityczne uporu. Pozostawił jednak trwały ślad w kulturze rzymskiej — zarówno poprzez swoje pisma, jak i poprzez model obywatela-rolnika, który miał być przeciwwagą dla miejskiego rozpasania. Jego dzieło De agri cultura stanowi cenne świadectwo życia gospodarczego starożytnego Rzymu, a ideały Katona przetrwały w retoryce i etyce politycznej późniejszych pokoleń.