Stan Lee (ur. Stanley Martin Lieber /ˈliːbər/; 28 grudnia 1922 r. - 12 listopada 2018 r.) był amerykańskim twórcą komiksów, redaktorem i wydawcą. Lee był znany z tego, że przez prawie 21 lat był głównym twórczym liderem Marvel Comics. Jako scenarzysta, redaktor i publiczny ambasador marki pomógł przekształcić Marvel z niewielkiego wydawnictwa komiksowego w globalne imperium popkulturowe.

Wczesne życie i początki kariery

Urodził się jako Stanley Lieber i już w młodym wieku zainteresował się pisaniem. W 1939 roku, jako nastolatek, rozpoczął pracę w wydawnictwie, które później przekształciło się w Marvel Comics (pierwotnie Timely Comics). W czasie II wojny światowej służył w armii, a po powrocie kontynuował pracę w branży komiksowej, zdobywając doświadczenie jako redaktor i scenarzysta.

Kariera w Marvel Comics

W latach 60. Stan Lee, współpracując z takimi rysownikami jak Jack'iem Kirby i Stevem Ditko, stworzył i współtworzył wiele postaci, które stały się ikonami kultury: Spider-Mana, X-Mena, Iron Man'a, Thora, Hulka, Fantastyczną Czwórkę, Czarną Panterę, Daredevil'a, Doctor Strange'a i Ant-Mana. Jego podejście do superbohaterów — nadawanie im ludzkich cech, wad i złożonych relacji — zrewolucjonizowało gatunek i przyciągnęło czytelników dorosłych oraz młodzież.

Lee rozwijał także tzw. „Marvel Method” tworzenia komiksu — polegający na ścisłej współpracy z rysownikiem, gdzie artysta często najpierw układał scenariusz graficzny, a Lee dopisywał dialogi i dopracowywał narrację. Metoda ta przyczyniła się do szybszej produkcji i większej swobody twórczej artystów, choć była też źródłem sporów o autorstwo i kredyty twórcze.

Styl twórczy i działalność publiczna

Stan Lee był nie tylko autorem komiksów, ale też skutecznym popularyzatorem gatunku. Prowadził kolumny redakcyjne (m.in. „Stan's Soapbox”), promował idee inkluzywności i aktualności społecznych w fabułach oraz wykorzystywał chwytliwe slogany jak „Excelsior!”. Jego otwarta i rozrywkowa osobowość uczyniła go twarzą Marvela — regularnie występował na konwentach, w programach telewizyjnych i później w filmach.

Późniejsze lata, POW! i obecność w mediach

Po oficjalnym przejściu z aktywnej roli redakcyjnej w Marvelu w latach 90. pozostał związany z firmą jako osoba publiczna i ambasador marki, pojawiając się w licznych filmowych adaptacjach komiksów Marvela w formie krótkich cameo. W 2001 roku współzałożył firmę POW! Entertainment, zajmującą się licencjonowaniem i produkcją treści rozrywkowych. Kontynuował też pracę nad projektami komiksowymi i medialnymi aż do śmierci.

Nagrody i wyróżnienia

  • W 1994 r. został wprowadzony do Will Eisner Award Hall of Fame branży komiksowej.
  • W 1995 r. trafił do Jack Kirby Hall of Fame.
  • W 2008 r. otrzymał Narodowy Medal Sztuki (NEA) od prezydenta George'a W. Busha.
  • Był też nagradzany i honorowany licznymi wyróżnieniami branżowymi i kulturalnymi za wkład w rozwój komiksu i popkultury.

Życie prywatne i śmierć

Stan Lee był dwukrotnie żonaty; długoletnią żoną była Joan Boocock, z którą był związany od 1947 roku (zmarła w 2017 r.). Pozostawił po sobie bogatą spuściznę twórczą i ogromny wpływ na świat komiksu, filmów i kultury popularnej.

Zmarł 12 listopada 2018 roku w wieku 95 lat w Los Angeles. Jego odejście wywołało falę wspomnień i hołdów od fanów, twórców i środowiska filmowego na całym świecie — jako współtwórcy postaci, które na stałe weszły do kanonu popkultury, oraz jako osoby, która zrewolucjonizowała sposób opowiadania historii superbohaterskich.