Wade-Giles: historyczny system romanizacji mandaryńskiego języka chińskiego

Historia i zasady Wade‑Giles — klasyczny system romanizacji mandaryńskiego, jego wpływ na transliterację, różnice wobec Pinyin oraz zastosowanie na Tajwanie.

Wade–Giles (uproszczony chiński: 威妥玛拼音 lub 韦氏拼音; tradycyjny chiński: 威妥瑪拼音; pinyin: wēituǒmǎ pīnyīn), często skracany do Wade, jest historycznym systemem romanizacji języka chińskiego, opartym na mandaryńskiej odmianie mówionej w Pekinie. Pierwsze elementy opracował Thomas Wade w połowie XIX wieku, a system został następnie uzupełniony i upowszechniony przez Herberta Gilesa w jego słowniku chińsko-angielskim z 1892 roku.

Historia i zakres użycia

Wade–Giles był głównym systemem transliteracji w świecie anglojęzycznym przez znaczną część XX wieku. Bywał stosowany w najważniejszych publikacjach, encyklopediach i książkach o Chinach wydawanych przed końcem lat 70. XX wieku; w praktyce wielu autorów i wydawców używało go do zapisu nazw własnych, nazwisk i terminów kulturowych. Zastąpił wcześniejsze systemy oparte na wymowie z Nankinu, które były powszechne do końca XIX wieku.

W drugiej połowie XX wieku, po wprowadzeniu w Chińskiej Republice Ludowej standardu Hanyu Pinyin (wprowadzonym w 1958 r.) oraz po stopniowym międzynarodowym przyjęciu pinyinu w dekadach późniejszych, Wade–Giles został w większości krajów zastąpiony przez pinyin jako oficjalny system romanizacji. Mimo to formy Wade–Giles zachowały się w licznych historycznych dokumentach, w literaturze oraz w ustalonych nazwiskach i nazwach instytucji. Na Tajwanie (Republika Chińska) system ten długo dominował w praktyce i nadal można spotkać wiele nazw i nazwisk zapisanych w Wade–Giles, choć oficjalne zasady romanizacji były w ostatnich dekadach modyfikowane.

Cechy systemu

Jedną z najlepiej rozpoznawalnych cech Wade–Giles jest stosowanie apostrofu do zaznaczania spółgłosek zasysanych (aspiracji). Chiński mandaryński rozróżnia spółgłoski aspirujące i nieaspirujące, ale nie rozróżnia ich pod względem dźwięczności tak jak w języku angielskim. Wade–Giles oddaje tę różnicę za pomocą apostrofu: np. sylaba zapisana w pinyin jako ping odpowiada zapisu p'ing w Wade–Giles (aspiracja), natomiast bing w pinyinie będzie zapisana ping w Wade–Giles (nieaspirująca spółgłoska). Z tego powodu w Wade–Giles litera bez apostrofu często odpowiada w pinyinie dźwiękowi zapisywanemu literą z grupy b, d, g, j, z itd.

Tonacja w Wade–Giles bywała oznaczana na dwa sposoby: przy pomocy znaków diakrytycznych nad samogłoskami lub wygodniej — cyfr (1–4) umieszczanych po sylabie. Innym charakterystycznym elementem jest stosowanie łączników między sylabami wielosylabowych wyrazów oraz pewne tradycyjne konwencje zapisu zmiękczeń i grup spółgłoskowych.

Przykłady, wpływ i problemy praktyczne

• W praktyce wiele zapisów Wade–Giles było źle rozumianych przez osoby nieznające zasad systemu. Apostrof bywał pomijany podczas czytania lub przepisywania, co prowadziło do utraty informacji o aspiracji i do błędnej wymowy.
• Takie „zniekształcone” zapisy (często bez apostrofów) nazywane są potocznie bastardized Wade–Giles. W efekcie w języku angielskim utrwaliły się formy takie jak Tao (zamiast pinyinowego Dao), tai chi (zamiast t'ai ch'i w oryginalnym Wade–Giles lub pinyinowego taiji) oraz kung fu (ból historyczny zapis odpowiadający pinyinowemu gongfu).
• Wade–Giles wpłynął także na zapis znanych nazwisk i nazw geograficznych: przykłady to formy historyczne jak Mao Tse-tung (Wade–Giles) → Mao Zedong (pinyin) czy Chiang Kai-shek → Jiang Jieshi. Z tego powodu wiele starszych publikacji i pomników używało właśnie wersji Wade–Giles.

Zalety i ograniczenia

Wade–Giles był użyteczny, ponieważ odzwierciedlał kontrasty fonetyczne ważne dla mandaryńskiego języka mówionego, w szczególności rozróżnienie aspiracji. Dla lingwistów i osób znających system apostrofów i znaków diakrytycznych był precyzyjny. Jednak dla przeciętnego czytelnika apostrof i konwencje zapisu były mylące — stąd silna motywacja do przyjęcia prostszego i jednolitego systemu, jakim jest pinyin.

Podsumowując, Wade–Giles pozostaje ważnym etapem w historii romanizacji języka chińskiego: wyjaśnia wiele starszych form spotykanych w literaturze i w nazwiskach, ale w codziennej administracji i nauczaniu języka mandaryńskiego został w większości krajów wyparty przez Hanyu Pinyin.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Wade-Giles?

P: Kiedy zastąpił on inne systemy Romanizacji?

P: Jak się go używa dzisiaj?

P: Jaką funkcję posiada Wade-Giles do oznaczania spółgłosek przydechowych?

P: Dlaczego w języku chińskim nie ma dźwięcznych spółgłosek zwartych, szczelinowych lub szczelinowych, jak w języku angielskim?

P: Co się dzieje, gdy ludzie, którzy nie znają pisowni Wade-Giles, czytają słowa z apostrofem?

Szukaj według litery