Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (IPA) - definicja, symbole i transkrypcja

Poznaj Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (IPA) — definicja, symbole i praktyczna transkrypcja wymowy. Idealne dla lingwistów, nauczycieli i uczących się języków.

Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (International Phonetic Alphabet - IPA) to system do zapisywania dźwięków mowy. Został on stworzony przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Fonetyczne w 1886 roku, aby ludzie mogli zapisywać dźwięki języków w standardowy sposób. Lingwiści, nauczyciele języków obcych i tłumacze używają tego systemu, aby pokazać wymowę słów.

Co to jest IPA i jak go czytać

Wikipedia oraz słowniki i podręczniki językowe korzystają z IPA, aby pokazać, jak należy wypowiadać pewne słowa. IPA używa znaków opartych głównie na literach łacińskich i ich wariantach, a także znaków pochodzących z innych alfabetów. Większość symboli to litery w alfabecie łacińskim, lub jego odmiany. Na przykład przybliżony dźwięk podniebienny (jak polskie „j” w słowie wczoraj) zapisuje się za pomocą symbolu [j].

W IPA symbole mogą być zapisywane na dwa sposoby:

• Szeroka transkrypcja między ukośnikami /.../ — pokazuje podstawowy zestaw kontrastów fonologicznych (np. little jako /lɪtl/).
• Wąska transkrypcja w nawiasach kwadratowych [... ] — zawiera szczegóły artykulacyjne i warianty (np. little jako [lɪɾɫ] w wymowie niektórych dialektów angielskiego).

Wąska transkrypcja jest zwykle bardziej precyzyjna niż szeroka i używana jest wtedy, gdy trzeba zanotować konkretne cechy wymowy (np. różnice dialektalne, cechy mowy osób z zaburzeniami itp.).

Zakres znaków IPA i rozszerzenia

IPA obejmuje znaki dla dźwięków używanych w językach mówionych. W praktyce zbiory znaków mogą się zmieniać — symbole bywają dodawane lub usuwane wraz z aktualizacjami systemu. W standardowych zestawach IPA można wyróżnić litery podstawowe oraz znaki modyfikujące (diakrytyki). W jednej z wersji IPA wymienia się około 107 różnych liter oraz dodatkowe znaki modyfikujące (diakrytyki), które zmieniają brzmienie liter.

Do zapisu rzadkich lub nietypowych dźwięków używa się rozszerzonego IPA (extIPA), które zawiera dodatkowe symbole, przydatne m.in. w pracy logopedów i badań zaburzeń mowy.

Diakrytyki i elementy suprasegmentalne

Poza literami podstawowymi IPA używa szeregu znaków modyfikujących, zwanych diakrytykami, które dodaje się do liter, aby wskazać cechy takie jak:

• długość (np. ː),
• aspiracja (np. ʰ),
• nosowość (̃),
• syllabiczność (̩),
• dewiacja artykulacyjna, np. bardziej przedni/tylny itp.

Istotne są też znaki suprasegmentalne: oznaczenia akcentu (ˈ — akcent główny, ˌ — akcent pomocniczy), intonacja, połączenia spółgłoskowe (np. łącznik tie-bar dla afrykat: t͡s) czy oznaczenia tonów w językach tonalnych.

Przykłady (polskie i angielskie)

• Polskie samogłoski: [i] (mi), [ɨ] (ty), [u] (tu), [ɛ] (część), [ɔ] (dom), [a] (tak).
• Polskie spółgłoski: [p, b, t, d, k, g, m, n, ɲ] (ń), [ŋ] (jak w zapożyczeniach), [s, z, ʂ, ʐ, ɕ, ʑ] (sz, ż/rz, ś, ź), [t͡s, d͡z, t͡ɕ, d͡ʑ] (afrikaty), [x] (ch), [r] (trill), [l, ɫ] (l miękkie i łaśne/ciemne).
• Przykład angielski: słowo little — szeroka transkrypcja /ˈlɪtəl/, wąska [ˈlɪɾɫ] (w pewnych dialektach występuje przerywane „t” jako [ɾ]).

Zastosowania IPA

• W lingwistyce — opisy fonetyczne i fonologiczne języków oraz porównania dialektalne.
• W nauczaniu języków obcych — pomoc w nauce poprawnej wymowy.
• W słownikach — podawanie wymowy słów.
• W logopedii i fonetyce klinicznej — szczególnie z użyciem extIPA przy opisie zaburzeń mowy.
• W transkrypcji nagrań i dokumentacji języków zagrożonych.

Jak pisać IPA — praktyczne wskazówki

• Do poprawnego wyświetlania znaków IPA potrzebna jest czcionka obsługująca bloki Unicode dla znaków fonetycznych (większość nowoczesnych czcionek to potrafi).
• W internecie wygodnym narzędziem są interaktywne tabele IPA i edytory online pozwalające wstawiać symbole. Można też korzystać ze specjalnych układów klawiatury lub aplikacji mobilnych obsługujących wpisywanie znaków IPA.
• Pamiętaj o konwencji: używaj /.../ dla transkrypcji fonologicznej (szerokiej) i [... ] dla opisów szczegółowych (wąskich).

Ograniczenia i uwagi

IPA jest świetnym narzędziem do zapisu dźwięków, ale:

• niekoniecznie oddaje wszystkie niuanse indywidualnej artykulacji (chyba że użyje się bardzo wąskiej transkrypcji),
• różne publikacje i słowniki mogą stosować nieco inne konwencje transkrypcyjne (zwłaszcza dla języków o bogatej wariantyce),
• ilość dostępnych symboli i diakrytyków zmienia się z kolejnymi aktualizacjami IPA — dlatego przy poważnych opracowaniach warto sprawdzić aktualną tabelę opublikowaną przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Fonetyczne.

Gdzie szukać więcej informacji

Oficjalna tabela symboli i materiały wyjaśniające są dostępne na stronach Międzynarodowego Stowarzyszenia Fonetycznego. Dodatkowo liczne podręczniki fonetyki, słowniki i zasoby online (w tym Wikipedia) prezentują tabele i przykłady użycia IPA dla różnych języków.

Jeżeli chcesz, mogę przygotować krótką ściągę najczęściej używanych symboli IPA z przykładami w języku polskim lub pomóc przetranskrybować kilka słów lub zdań — napisz, co dokładnie potrzebujesz.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (IPA)?

P: Kto korzysta z IPA?

P: Jakiego rodzaju symbole są używane?

P: Jak zapisuje się dźwięki w IPA?

P: Jakie rodzaje dźwięków obejmuje?

P: Czy to się zmienia?

Szukaj według litery