Bilabialny tryl (spółgłoska ⟨ʙ⟩) — opis, występowanie i transkrypcja IPA
Bilabialny tryl ⟨ʙ⟩ — opis, występowanie, transkrypcja IPA i przykłady fonetyczne. Odkryj rzadki dźwięk w językach świata.
Bilabialny tryl to spółgłoska, która pojawia się w niewielu językach świata. W Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym symbolizuje się ją jako ⟨ʙ⟩, a jej znak X-SAMPA zapisuje się jako B\.
Opis artykulacji
Bilabialny tryl jest spółgłoską dwuwargową (artykułowaną przy użyciu obu warg) i o sposobie artykulacji jest trylem — powstaje przez szybką, okresową wibrację warg napędzaną strumieniem oddechowym (aerodynamicznie: pulmonic egressive). Najczęściej realizowany jest jako dźwięczny tryl; istnieje jednak też wariant bezdźwięczny, który zapisywany jest jako ⟨ʙ̥⟩.
- Miejsce artykulacji: bilabialne (obie wargi).
- Sposób artykulacji: trylowy (wibracja warg).
- Fonacja: zwykle dźwięczna, rzadziej bezdźwięczna.
- Strumień powietrza: pulmoniczny (wydechowy).
Występowanie i status fonologiczny
Bilabialny tryl jest zjawiskiem rzadkim; może występować jako samodzielny fonem lub jako element bardziej złożonych segmentów. W wielu językach, w których notuje się ten tryl, pojawia się on głównie w połączeniach prenasalizowanych, najczęściej jako część sekwencji opisywanej jako prenasalizowany spółgłosowy zatrzymany z trylem uwalniania, np. [mbʙ]. Historycznie takie sekwencje mogły rozwijać się z prenasalizowanych zatrzymań przed względnie wysoką samogłoską tylną, taką jak [u], stąd typowa tendencja do ograniczenia występowania do środowisk następujących po lub przed zaokrąglonymi samogłoskami.
Jako samodzielny segment lub składnik złożonych spółgłosek bilabialny tryl został opisany m.in. w języku Pirahã oraz w niektórych językach rodziny Chapacuran, takich jak Wari' i Oro Win. W tych ostatnich dźwięk ten pojawia się przeważnie przed zaokrąglonymi samogłoskami, np. [o] i [y].
Afrykaty i alofony
Opisywano także bezgłosowe afrykaty, w których skład wchodzi bilabialny tryl, zapisywane np. jako [t̪͡ʙ̥] (czasami skrótowo oznaczane „tᵖ”). Takie wystąpienia odnotowano w Pirahã oraz w kilku słowach języków Chapacuran (Wari', Oro Win). Podobne struktury funkcjonują jako alofony w językach kaukaskich — np. w Abchazu i Ubykh — gdzie pewne bezwargowe affrikaty bywają realizowane jako tryle bilabialne, choć w tych językach częściej opisuje się je jako podwójnie artykulowane zatrzymania, np. [t͡p].
Transkrypcja i warianty
Podstawowy symbol IPA: ⟨ʙ⟩. X-SAMPA: B\. Wariant bezdźwięczny oznacza się przez diakrytykę: ⟨ʙ̥⟩. Afrykaty z udziałem bilabialnego trylu transkrybuje się łącznikiem lub znakiem afrykacji, np. [t̪͡ʙ̥] lub [tʙ̥], zależnie od dokładnej artykulacji.
Dodatkowe uwagi
- Bilabialny tryl jest rzadki i często zależny od kontekstu fonetycznego (np. przed samogłoskami zaokrąglonymi).
- W mowie potocznej (parajęzykowej) znana jest dźwiękowa funkcja „trzymania warg” — tzw. blowing a raspberry — która akustycznie przypomina bilabialny tryl, lecz nie jest częścią systemów fonologicznych większości języków.
- W zapisie ortograficznym języków z tym dźwiękiem stosuje się różne konwencje; w badaniach fonetycznych i porównawczych najpewniejsza jest notacja IPA.
Bilabialny tryl pozostaje interesującym przykładem rzadkiej artykulacji konsonantycznej, ważnym dla typologii fonetycznej i historii dźwięków w językach, zwłaszcza tam, gdzie jego obecność łączy się z prenasalizacją lub zaokrągleniem samogłosek.
Cechy charakterystyczne
Cechy bilabialnego trylu:
- Jego zachowanie jest trylowe. Oznacza to, że wytwarzamy ten dźwięk, kierując powietrze na artykulator tak, aby wibrował. W większości przypadków jest to jedynie trylowe uwolnienie prenasyconego stopu.
- Produkujemy go w bilabialu. To znaczy, że wydajemy ten dźwięk z obu ust.
- Jego fonacja jest wyrażona. Oznacza to, że struny głosowe wibrują podczas artykulacji.
- To jest spółgłoska ustna. To znaczy, że powietrze może wydostawać się tylko przez usta.
- Nie wydajemy tego dźwięku z powietrzem przepływającym przez język. Zatem dychotomia środkowo-boczna nie jest odpowiednia.
- Mechanizm strumienia powietrza jest pulmoniczny. Oznacza to, że wytwarzamy ten dźwięk, popychając powietrze wyłącznie płucami i przeponą, jak w większości dźwięków.
Pytania i odpowiedzi
P: Jaki dźwięk reprezentuje dźwięczny tryl bilabialny?
O: Dźwięczny tryl bilabialny jest spółgłoską.
P: Jaką literą w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym oznaczono ten dźwięk?
O: Literą oznaczającą ten dźwięk w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym jest ⟨ʙ⟩.
P: Jaki jest symbol X-SAMPA dla tego dźwięku?
O: Symbolem X-SAMPA dla tego dźwięku jest B.
P: Jak historycznie rozwijał się przedniojęzykowy dwugłos z triolą?
O: Dwubrzmiący stop prenasalizowany z triolą powstał historycznie z prenasalizowanego stopu przed stosunkowo wysoką samogłoską tylną, taką jak [mbu].
P: W jakim środowisku te dźwięki zazwyczaj występują?
O: Te dźwięki są zazwyczaj ograniczone do otoczenia następującego po [u].
P: Czy są jeszcze jakieś inne dźwięki związane z dźwięcznym bilabialnym trylem?
O: Tak, występuje on tylko jako część przednosowego zatrzymania dwugłosowego z wypuszczaniem trilli, [mbʙ].
Przeszukaj encyklopedię