Afrykaty (spółgłoski zwarto-szczelinowe): definicja i przykłady

Afrykaty — definicja i przykłady spółgłosek zwarto-szczelinowych (IPA, ang./mandaryński). Jasne wyjaśnienia, przykładowe dźwięki i transkrypcje.

Afrykaty są spółgłoskami, które są wymawiane z kropką z frykatywą zaraz po niej. Na przykład, dźwięk 'ch' w języku angielskim (zapisywany jako /t͡ʃ/ w IPA) jest wymawiany z dźwiękiem 't' (/t/) z dźwiękiem 'sh' (/ʃ/) zaraz po nim. Istnieją zarówno dźwięczne, jak i bezdźwięczne spółgłoski; w języku angielskim są to odpowiednio /d͡ʒ/ (dźwięk 'j') i t͡ʃ (dźwięk 'ch').

W mandaryńskim języku chińskim, spółgłoski nagłosowe są rozróżniane przez aspirację, lub duszność, ponieważ dźwięczne spółgłoski nie istnieją; Przyspieszone arytmetyki, lub oddychające arytmetyki, to /t͡ɕʰ/ (zapisywane jako 'q' w Hanyu Pinyin), /t͡sʰ/ ('c'), i /ʈ͡ʂʰ/ ('ch'), a nieaspirowane arytmetyki, lub nieoddychające arytmetyki, to /t͡ɕ/ ('j'), /t͡s/ ('z'), i /ʈ͡ʂ/ ('zh').

Rozszerzona definicja

Afrykaty to spółgłoski złożone, w których artykulacja zaczyna się od zwarcia (jak w spółgłosce zwartej) i kończy się gwałtownym przejściem do szczelinowego przepływu powietrza (jak we frykatywie). Cały ten przebieg traktowany jest jako jeden segment fonologiczny — inaczej niż w przypadku sekwencji dwóch niezależnych spółgłosek. W zapisie IPA afrykaty bywają oznaczane znakami zwartymi połączonymi znakiem łączącym (np. /t͡ʃ/), choć często spotyka się też zapis bez paska (/tʃ/).

Cecha artykulacyjna i fonologiczna

• Artykulacja: najpierw dochodzi do całkowitego zamknięcia dróg oddechowych (zwarcia), a następnie do częściowego otwarcia prowadzącego do turbulentnego przepływu powietrza (frykatywy).
• Jednostka fonologiczna: afrykaty zachowują się w wielu językach jak pojedyncze spółgłoski — występują np. na początku sylaby, nie zawsze ulegają rozdzieleniu przez samogłoskę itp.
• Wartość dźwięczności i aspiracji: afrykaty mogą tworzyć pary dźwięczna–bezdźwięczna (np. /d͡ʒ/ vs /t͡ʃ/) lub pary nieaspirowana–aspirowana (jak w mandaryńskim: /t͡s/ vs /t͡sʰ/).

Przykłady w językach

• Polski: występują afrykaty doświadczane jako pojedyncze fonemy: /t͡s/ (pisane c, np. "cena"), /d͡z/ (dz, np. "dzwon"), /t͡ʂ/ (cz, np. "czapka"), /d͡ʐ/ (dż, np. "dżem").
• Angielski: typowe afrykaty to /t͡ʃ/ (ch w "church") i /d͡ʒ/ (j w "judge").
• Mandaryński (standardowy): zamiast kontrastu dźwięczności mamy kontrast aspiracji. Typowe pary to:
  • alveolopalatalne: /t͡ɕ/ (nieaspir.) vs /t͡ɕʰ/ (aspir.) — zapis w pinyin: j vs q,
  • alveolarne: /t͡s/ vs /t͡sʰ/ — zapis: z vs c,
  • retrofleksy: /ʈ͡ʂ/ vs /ʈ͡ʂʰ/ — zapis: zh vs ch.
• Inne języki: wiele języków świata (np. niemiecki, włoski, czeski) również ma afrykaty, choć ich repertuar i fonetyka mogą się różnić.

Uwagi praktyczne

• W zapisie fonetycznym nie zawsze konieczne jest stosowanie paska łączącego; oba zapisy (np. /t͡ʃ/ i /tʃ/) są powszechnie rozumiane.
• Afrykaty sibilantyczne (takie jak /t͡ʃ/, /d͡ʒ/, /t͡s/, /d͡z/) mają wyraźne, świszczące brzmienie frykatywne, ale istnieją też afrykaty niesibilantyczne.
• W nauce wymowy pomocne jest uświadomienie sobie dwóch faz artykulacji: zwarcia i natychmiastowego przejścia do szczelinowego przepływu, które powinny występować szybko i traktowane być jako jedna spółgłoska.

Jeżeli chcesz, mogę dodać więcej przykładów wyrazów z afrykatami w konkretnych językach lub przygotować nagrania/diagramy artykulacji dla wybranych dźwięków.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to są afrykaty?

P: Czy mogą istnieć zarówno dźwięczne, jak i bezdźwięczne afrykaty?

P: Jakie są przykłady dźwięcznych i bezdźwięcznych afrykatów w języku angielskim?

P: Jak odróżnia się spółgłoski w języku mandaryńskim?

P: Jakie są przydechowe spółgłoski w języku mandaryńskim?

P: Jakie są nieaspirowane spółgłoski w języku mandaryńskim?

P: Jak zapisuje się w IPA głoski "ch" i "j"?

Szukaj według litery