Altówka (viol da gamba) — instrument smyczkowy: definicja i historia
Altówka (viol da gamba) — definicja i historia: poznaj budowę, technikę gry i losy instrumentu smyczkowego od XV do XVIII wieku oraz jego łagodne brzmienie.
Altówka (z wł. viola da gamba) jest historycznym instrumentem smyczkowym, na którym gra się za pomocą smyczka. Nazwa włoska oznacza dosłownie „viola na nogach” — instrument trzymany pomiędzy kolanami lub na kolanach. Altówki były popularne w muzyce od XV do XVIII wieku, szczególnie w muzyce dworskiej, kościelnej i kameralnej.
Budowa i cechy charakterystyczne
Altówki z rodziny viol (viola da gamba) różnią się istotnie od współczesnych skrzypiec, altówek (współczesnych) czy wiolonczel. Do najważniejszych cech należą:
- Korpus i kształt: zazwyczaj płaskie lub nieco wypukłe plecy, boczki i pudło rezonansowe podobne do gitary/wioli, często z ozdobnymi rozetami.
- Liczba strun: najczęściej 5 lub 6 (rzadziej więcej), strojonych w czwartych z tercją pośrodku (podobnie jak lutnia), co różni się od stroju skrzypiec.
- Progi: gryf z progami (zwykle wykonanymi z gutu), co ułatwia precyzyjne interwały i grę akordową.
- Smyczek i chwyt: smyczek trzymany jest dłonią skierowaną ku górze (chwyt „od dołu” — tzw. underhand grip), odwrotnie niż w przypadku nowożytnych instrumentów smyczkowych.
- Brzmienie: łagodne, ciepłe i delikatne, z dobrze słyszalnym środkiem — dzięki temu instrument świetnie sprawdzał się w muzyce kameralnej i solowej.
Technika gry i rola muzyczna
Altówki były używane zarówno solo, jak i w zespołach (tzw. consorts — zespoły viol). Dzięki progom i wielostrunowości umożliwiały grę polifoniczną i akordową, co odróżniało je od wczesnych skrzypiec. W muzyce renesansu i baroku violi często nadawano funkcję basso continuo, solową oraz kameralną. Pozycja gry obejmowała trzymanie małych instrumentów na kolanach, większe — między kolanami, stąd nazwa da gamba.
Historia i zmierzch popularności
Rodzina viol rozwijała się od XV wieku i osiągnęła szczyt popularności w XVI–XVII stuleciu. W XVII wieku, kiedy to rodzina skrzypiec zaczęła zyskiwać na znaczeniu, a publiczność zaczęła uczęszczać do dużych sal koncertowych i do oper, instrumenty z rodziny viol stopniowo traciły dominującą pozycję. Violom zaczęło brakować projeksji i siły brzmienia potrzebnej w rosnących akustycznie przestrzeniach i większych zespołach — zastąpiły je skrzypce i wiolonczela. Trzeba jednak dodać, że violi używano przede wszystkim w muzyce kameralnej i dworskiej, rzadko w dużych orkiestrach; zanik ich popularności był procesem stopniowym, a nie nagłym wyłączeniem z praktyki muzycznej.
Repertuar i znani twórcy
Na instrument ten pisali kompozytorzy renesansu i baroku, zwłaszcza we Francji, Anglii i Hiszpanii. Do ważnych postaci związanych z repertuarem viol należą m.in. Tobias Hume, Christopher Simpson, Marin Marais, Monsieur de Sainte-Colombe oraz Antoine Forqueray. Repertuar obejmuje muzykę solową (sans), sonaty, suity, a także utwory kameralne i basso continuo.
Odtworzenie historyczne i współczesne zastosowania
W XX wieku, wraz z ruchem wykonawstwa historycznego, nastąpiło odrodzenie zainteresowania violami. Wykonawcy i badacze tacy jak Jordi Savall, Wieland Kuijken czy Paolo Pandolfo przywrócili do życia repertuar i techniki gry na violach. Współcześni lutnicy budują instrumenty zgodnie z historycznymi wzorcami; często używa się strun gutowych i smyczków w stylu barokowym.
Podsumowanie
Altówka (viola da gamba) to instrument o odrębnej tradycji i brzmieniu, inny niż współczesna altówka (viola). Pełnił ważną rolę w muzyce renesansu i baroku — zwłaszcza w muzyce kameralnej i solowej — a jego technika (m.in. chwyt smyczka „z dołu” i użycie progów) nadaje mu charakterystyczną ekspresję. Chociaż ustąpił miejsca rodzinie skrzypiec w dużych formacjach orkiestrowych, odrodzenie zainteresowania wykonawstwem historycznym sprawiło, że dziś znów jest ceniony i szeroko wykorzystywany w interpretacjach muzyki dawnej.
Rysunek przedstawiający różnej wielkości altówki, z Syntagma musicum Michaela Praetoriusa (1618)
Opis
Altówki są wykonane z drewna i są podobne do rodziny skrzypiec. Większość altówek ma sześć strun, choć liczba ta zmieniała się w ciągu wieków. Struny wykonane są z jelita i nie są tak napięte jak w skrzypcach. Podstrunnica ma fretki jak w gitarze, z tą różnicą, że one również były wykonane z jelita. Były one przywiązane wokół podstrunnicy, i mogą być przesuwane do strojenia. Fretki te pomagają graczowi znaleźć dokładne miejsce, w którym powinien umieścić palce. Czasami górna część zwojów na podstrunnicy była pięknie zdobiona. Instrumenty te mają pochyłe ramiona i płaski tył. Altówka, podobnie jak vihuela, z której się wywodzi, ma mostek bardziej płaski niż mostek współczesnych skrzypiec. Ułatwia to granie akordów. Smyczek miał kształt wypukły, podczas gdy smyczek skrzypcowy jest wklęsły.
Rozmiary
Altówki były produkowane w różnych rozmiarach. Zestaw altówek o różnych rozmiarach - być może cztery lub pięć instrumentów - były czasami przechowywane razem w skrzyni (dużej skrzyni), dlatego też nazywano je "skrzynią altówek". Kiedy grano na nich razem, mówiono o "consort of viols". Konsorcjum zwykle składało się z co najmniej jednego instrumentu sopranowego, tenorowego i basowego. Zepsuty konsort" oznaczał mieszankę różnych instrumentów: altówek, fletów itd. Lutnia i altówka basowa były często grane razem. Były one strojone w kwintach, z tercją wielką pośrodku.
Struny altówki basowej (odpowiednik wiolonczeli we współczesnej rodzinie skrzypiec) są nastrojone (od najniższej nuty, prawie dwie oktawy poniżej środkowego C, w górę) na D - G - C - E - A -D. Altówka tenorowa była często nazywana viola da gamba (dosłownie: "altówka nogi"). Był to najbardziej popularny rozmiar dla muzyki solowej i wielu kompozytorów napisało sonaty na violę da gamba. Największa altówka nazywana jest violone. Rozwinęła się ona we współczesny kontrabas. To dlatego kontrabas ma nieco inny kształt niż skrzypce, altówka i wiolonczela. Niektórzy kontrabasiści trzymają dziś smyczek dłonią (wewnętrzną stroną) skierowaną ku górze, tak jak altowioliści.
Historia
|
|
| ||||
| Problemy z odsłuchiwaniem tego pliku? Zobacz pomoc dla mediów. | |||||
|
|
| ||||
| Problemy z odsłuchiwaniem tego pliku? Zobacz pomoc dla mediów. | |||||
|
|
| ||||
| Problemy z odsłuchiwaniem tego pliku? Zobacz pomoc dla mediów. | |||||
|
|
| ||||
| Problemy z odsłuchiwaniem tego pliku? Zobacz pomoc dla mediów. | |||||
Skrzypce były popularne w domach bogatych ludzi, a także na dworze królewskim. Za panowania Elżbiety I, a później króla Karola I kompozytorzy tacy jak William Byrd, John Dowland, Orlando Gibbons, John Jenkins i William Lawes pisali muzykę na violę. Sonaty solowe pisało wielu kompozytorów, w tym Marin Marais, Johann Sebastian Bach i Karl Friedrich Abel. Niektóre z ostatnich i największych fantazji na viol consort zostały napisane przez Henry'ego Purcella.
Po połowie XVIII wieku ludzie zapomnieli o violach aż do XX wieku, kiedy to pojawiło się nowe zainteresowanie muzyką dawną i ludzie tacy jak Arnold Dolmetsch zaczęli je ponownie produkować, aby można było grać muzykę renesansową i barokową. Dziś istnieje wiele towarzystw dla osób zainteresowanych grą na altówce.
Obecnie istnieje wiele towarzystw zrzeszających osoby zainteresowane grą na altówce. Jedno z nich, The Viola da Gamba Society ma ogólnoświatowych członków. John Tavener, Sally Beamish, Thea Musgrave, Tan Dun i Poul Ruders. Istnieje grupa Fretwork, która wykonuje muzykę na violę.
Violone lub wielkie skrzypce basowe. Obraz autorstwa Sir Petera Lely, ok. 1640, urodzonego w Holandii angielskiego malarza epoki baroku. Instrument jest bardzo duży, o dość włoskim kształcie, ma kwadratowe ramiona i nowoczesne otwory F.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to są skrzypce?
O: Altówka to instrument strunowy, na którym gra się za pomocą smyczka.
P: Kiedy skrzypce były popularne?
O: Altówka była popularna od XV do XVIII wieku.
P: Jak trzyma się małe altówki?
O: Małe altówki trzymane są na kolanach.
P: Jak trzyma się większe altówki?
O: Większe altówki trzymane są między kolanami, co dało im nazwę "viol da gamba".
P: Jak trzymany jest smyczek podczas gry na violi?
O: Smyczek trzymany jest dłonią skierowaną ku górze, czyli odwrotnie niż w przypadku dzisiejszych wiolonczel, altówek czy wiolonczel.
P: Jakie jest znaczenie słowa "viol da gamba"?
O: "Viol da gamba" oznacza violę z nogą.
P: Dlaczego altówki straciły na znaczeniu?
O: Altówki straciły na znaczeniu, gdy rodzina skrzypiec stała się popularna w XVII wieku, a ludzie zaczęli chodzić na koncerty w dużych salach koncertowych i do oper.
Przeszukaj encyklopedię