Altówka (z wł. viola da gamba) jest historycznym instrumentem smyczkowym, na którym gra się za pomocą smyczka. Nazwa włoska oznacza dosłownie „viola na nogach” — instrument trzymany pomiędzy kolanami lub na kolanach. Altówki były popularne w muzyce od XV do XVIII wieku, szczególnie w muzyce dworskiej, kościelnej i kameralnej.

Budowa i cechy charakterystyczne

Altówki z rodziny viol (viola da gamba) różnią się istotnie od współczesnych skrzypiec, altówek (współczesnych) czy wiolonczel. Do najważniejszych cech należą:

  • Korpus i kształt: zazwyczaj płaskie lub nieco wypukłe plecy, boczki i pudło rezonansowe podobne do gitary/wioli, często z ozdobnymi rozetami.
  • Liczba strun: najczęściej 5 lub 6 (rzadziej więcej), strojonych w czwartych z tercją pośrodku (podobnie jak lutnia), co różni się od stroju skrzypiec.
  • Progi: gryf z progami (zwykle wykonanymi z gutu), co ułatwia precyzyjne interwały i grę akordową.
  • Smyczek i chwyt: smyczek trzymany jest dłonią skierowaną ku górze (chwyt „od dołu” — tzw. underhand grip), odwrotnie niż w przypadku nowożytnych instrumentów smyczkowych.
  • Brzmienie: łagodne, ciepłe i delikatne, z dobrze słyszalnym środkiem — dzięki temu instrument świetnie sprawdzał się w muzyce kameralnej i solowej.

Technika gry i rola muzyczna

Altówki były używane zarówno solo, jak i w zespołach (tzw. consorts — zespoły viol). Dzięki progom i wielostrunowości umożliwiały grę polifoniczną i akordową, co odróżniało je od wczesnych skrzypiec. W muzyce renesansu i baroku violi często nadawano funkcję basso continuo, solową oraz kameralną. Pozycja gry obejmowała trzymanie małych instrumentów na kolanach, większe — między kolanami, stąd nazwa da gamba.

Historia i zmierzch popularności

Rodzina viol rozwijała się od XV wieku i osiągnęła szczyt popularności w XVI–XVII stuleciu. W XVII wieku, kiedy to rodzina skrzypiec zaczęła zyskiwać na znaczeniu, a publiczność zaczęła uczęszczać do dużych sal koncertowych i do oper, instrumenty z rodziny viol stopniowo traciły dominującą pozycję. Violom zaczęło brakować projeksji i siły brzmienia potrzebnej w rosnących akustycznie przestrzeniach i większych zespołach — zastąpiły je skrzypce i wiolonczela. Trzeba jednak dodać, że violi używano przede wszystkim w muzyce kameralnej i dworskiej, rzadko w dużych orkiestrach; zanik ich popularności był procesem stopniowym, a nie nagłym wyłączeniem z praktyki muzycznej.

Repertuar i znani twórcy

Na instrument ten pisali kompozytorzy renesansu i baroku, zwłaszcza we Francji, Anglii i Hiszpanii. Do ważnych postaci związanych z repertuarem viol należą m.in. Tobias Hume, Christopher Simpson, Marin Marais, Monsieur de Sainte-Colombe oraz Antoine Forqueray. Repertuar obejmuje muzykę solową (sans), sonaty, suity, a także utwory kameralne i basso continuo.

Odtworzenie historyczne i współczesne zastosowania

W XX wieku, wraz z ruchem wykonawstwa historycznego, nastąpiło odrodzenie zainteresowania violami. Wykonawcy i badacze tacy jak Jordi Savall, Wieland Kuijken czy Paolo Pandolfo przywrócili do życia repertuar i techniki gry na violach. Współcześni lutnicy budują instrumenty zgodnie z historycznymi wzorcami; często używa się strun gutowych i smyczków w stylu barokowym.

Podsumowanie

Altówka (viola da gamba) to instrument o odrębnej tradycji i brzmieniu, inny niż współczesna altówka (viola). Pełnił ważną rolę w muzyce renesansu i baroku — zwłaszcza w muzyce kameralnej i solowej — a jego technika (m.in. chwyt smyczka „z dołu” i użycie progów) nadaje mu charakterystyczną ekspresję. Chociaż ustąpił miejsca rodzinie skrzypiec w dużych formacjach orkiestrowych, odrodzenie zainteresowania wykonawstwem historycznym sprawiło, że dziś znów jest ceniony i szeroko wykorzystywany w interpretacjach muzyki dawnej.