Stany i terytoria Australii — definicja, podział administracyjny i statystyki

Kompendium stanów i terytoriów Australii — definicje, szczegółowy podział administracyjny, terytoria lądowe i zamorskie oraz aktualne statystyki i dane.

1 państwa i terytoria Australii

Australia jest federacją złożoną z sześciu państw (states) i kilku terytoriów (territories). Państwa posiadają własne konstytucje i szeroki zakres autonomii ustawodawczej; terytoria są w różnym stopniu pod kontrolą rządu federalnego (Commonwealth), niektóre mają własne organy samorządowe, inne są administrowane bezpośrednio przez rząd federalny.

1.1 Państwa

Poniżej znajduje się lista sześciu australijskich państw wraz z ich stolicami oraz podstawowymi danymi (wartości przybliżone, na podstawie ostatnich szacunków demograficznych):

• Nowa Południowa Walia (New South Wales) — stolica: Sydney. Powierzchnia: ok. 809 000 km². Ludność: ok. 8–8,5 mln. Największe skupisko ludności i ośrodek gospodarczy (Sydney).
• Wiktoria (Victoria) — stolica: Melbourne. Powierzchnia: ok. 237 600 km². Ludność: ok. 6,5–7 mln. Silnie zurbanizowane, duża populacja regionalna wokół Melbourne.
• Queensland — stolica: Brisbane. Powierzchnia: ok. 1 852 000 km². Ludność: ok. 5–5,5 mln. Rozległe obszary północne i tropikalne, rozwinięty sektor turystyczny i górnictwo.
• Australia Południowa (South Australia) — stolica: Adelaide. Powierzchnia: ok. 983 000 km². Ludność: ok. 1,7–1,8 mln. Gospodarka oparta m.in. na wydobyciu i rolnictwie.
• Australia Zachodnia (Western Australia) — stolica: Perth. Powierzchnia: ok. 2 529 000 km². Ludność: ok. 2,6–2,9 mln. Bogate złoża naturalne, duży udział w eksporcie surowców.
• Tasmania — stolica: Hobart. Powierzchnia: ok. 68 000 km². Ludność: ok. 540–580 tys. Wyspa na południu; ważny sektor rolny i turystyka przyrodnicza.

Wszystkie państwa mają własne parlamenty (zwykle dwuizbowe, z wyjątkiem stanu Queensland, gdzie parlament jest jednoizbowy) oraz gubernatorów reprezentujących monarchę Australii (reprezentowanego przez gubernatora generalnego na szczeblu federalnym).

1.2 Terytoria

Terytoria dzielą się na terytoria lądowe na kontynencie i terytoria zamorskie. Ich status konstytucyjny oraz zakres samorządności różnią się:

1.2.1 Ląd stały

• Terytorium Północne (Northern Territory, NT) — stolica: Darwin. Powierzchnia: ok. 1 420 000 km². Ludność: ok. 250–250 tys. NT posiada własny parlament i znaczną autonomię, choć pewne kompetencje są utrzymywane przez rząd federalny.
• Terytorium Stołeczne Australii (Australian Capital Territory, ACT) — stolica: Canberra. Powierzchnia: ok. 2 358 km². Ludność: ok. 430–470 tys. ACT obejmuje stolicę federalną Canberra i ma własny rząd terytorialny. Jervis Bay Territory (niewielka enklawa nad morzem) administracyjnie związana historycznie z ACT.
• Jervis Bay Territory — niewielkie terytorium na wybrzeżu Nowej Południowej Walii, administrowane przez rząd federalny (historycznie powiązane z utworzeniem stołecznego terytorium).

1.2.2 Terytoria zamorskie

Australia administruje także kilka terytoriów poza kontynentalną częścią kraju. Większość z nich to niewielkie wyspy o ograniczonej lub zerowej populacji:

• Wyspa Bożego Narodzenia (Christmas Island) — stała populacja (tysiące mieszkańców), gospodarka częściowo oparta na turystyce i logistyce. Wyspa ma lokalną administrację, ale kluczowe kompetencje leżą po stronie Commonwealth.
• Wyspy Cocos (Keeling) — mała społeczność zamieszkująca kilka atoli; lokalna administracja, ale pod nadzorem rządu federalnego.
• Norfolk Island — dotychczas posiadała stopień samorządności, jednak od 2015 r. nastąpiły zmiany administracyjne i wzrost nadzoru federalnego; populacja liczy kilka tysięcy mieszkańców.
• Wyspy Heard i McDonalda — niezamieszkane, położone na Oceanie Indyjskim; służą głównie celom naukowym i meteorologicznym. Australia rości sobie prawa do tego terytorium, lecz jego status jest regulowany przez międzynarodowe traktaty i praktykę.
• Australian Antarctic Territory (AAT) — część Antarktydy zgłoszona przez Australię; objęta zasadami Układu Antarktycznego (Antarctic Treaty), co ogranicza wyłączne prawa suwerennościowe w praktyce.
• Ashmore and Cartier Islands, Coral Sea Islands — drobne wyspy i rafy, większość niezamieszkana; mają znaczenie strategiczne i środowiskowe (obszary chronione, strefy morskie).

Wiele z terytoriów zamorskich ma status „external territory” i jest administrowanych bezpośrednio przez Biuro Ministra ds. Terytoriów. Tylko niektóre mają stałych mieszkańców i lokalne struktury administracyjne.

1.2.3 Dawniej

W przeszłości istniały inne jednostki administracyjne zależne od Imperium Brytyjskiego, które z czasem uległy przekształceniom, przekazaniu lub uzyskaniu niepodległości. Przykłady:

• Mandat nad Nową Gwineą i późniejsze terytoria, które ostatecznie przekształciły się i zostały przekazane tworzącemu się państwu Papua Nowa Gwinea.
• Zmiany statusu Norfolk Island (ograniczenie samorządu w 2015 r.).

2 Tło i przegląd

System federacyjny Australii powstał w 1901 r., kiedy to sześć dawnych kolonii brytyjskich zjednoczyło się, tworząc Królestwo Australii (Commonwealth of Australia). Konstytucja federalna określa podział kompetencji między rządem federalnym a rządami stanów. Terytoria zostały włączone do federacji w różny sposób i na różne warunki, dlatego ich pozycja konstytucyjna jest inna niż państw.

Główne cechy administracyjne i polityczne:

• Państwa dysponują znaczną autonomią ustawodawczą i konstytucyjną; mają własne sądownictwo, policję i administrację.
• Terytoria bywają rządzone bezpośrednio przez federalny parlament lub posiadają własne parlamenty terytorialne, które mogą jednak działać w ramach uprawnień przyznanych przez parlament federalny.
• Monarchia konstytucyjna: Australia jest monarchią konstytucyjną; głową państwa jest monarcha (reprezentowany przez gubernatora generalnego federalnie i przez gubernatorów w stanach).

3 Statystyki

Poniżej najważniejsze dane statystyczne dotyczące podziału terytorialnego (wartości przybliżone):

• Całkowita powierzchnia Australii: ok. 7,7 mln km² (z czego większość to ląd stały; znaczna część to obszary rzadko zaludnione).
• Ludność Australii: ok. 25–26 mln (koncentracja wzdłuż południowo-wschodniego wybrzeża — Sydney, Melbourne, Brisbane).
• Gęstość zaludnienia: bardzo niska na skalę kraju ze względu na ogromne, słabo zaludnione obszary wewnętrzne (Outback); wysoka koncentracja w miastach.
• Struktura gospodarcza: stany nadzorują wiele dziedzin (edukacja stanowa, policja), natomiast rząd federalny odpowiada za obronę, politykę zagraniczną, system podatkowy i część polityki gospodarczej. Terytoria często są bardziej zależne od finansowania federalnego.

4 Inne strony internetowe

Przydatne źródła informacji (oficjalne portale rządowe i instytucje statystyczne):

• Australian Bureau of Statistics (Biuro Statystyczne Australii) — oficjalne dane demograficzne i ekonomiczne.
• Strony rządów stanowych i terytorialnych — informacje o administracji lokalnej, usługach publicznych i przepisach.
• Portal rządu federalnego (Commonwealth of Australia) — informacje o polityce dotyczącej terytoriów, prawa i administracji.

Jeśli chcesz, mogę dodać dokładniejsze liczby (np. najnowsze dane ludności według stanu/terytorium), mapy administracyjne, a także krótkie opisy historyczne każdej jednostki i ich ról w gospodarce. Napisz, jakie informacje chcesz rozszerzyć.

Państwa i terytoria Australii

Państwa

Obszary	Skrót	Stolica
Nowa Południowa Walia	NSW	Sydney
Queensland	QLD	Brisbane
Australia Południowa	SA	Adelajda
Tasmania	TAS	Hobart
Victoria	VIC	Melbourne
Australia Zachodnia	WA	Perth

Terytoria

kontynentalny

Terytorium	Skrót	Stolica
Australijskie Terytorium Stołeczne	ACT	Canberra
Terytorium Zatoki Jervis	JBT
Terytorium Północne	NT	Darwin

W latach 1926-1931 Australia Środkowa istniała jako oddzielne terytorium pomiędzy 20. a 26. równoleżnikami szerokości geograficznej, zanim ponownie stała się częścią Terytorium Północnego.

Terytoria zamorskie

• Wyspy Ashmore i Cartier
• Australijskie Terytorium Antarktyczne
• Wyspa Norfolk
• Wyspa Bożego Narodzenia
• Wyspy Kokosowe (Keelinga)
• Terytorium Wysp Morza Koralowego
• Słyszałem i Wyspy McDonalda

Były

• Terytorium Australii Północnej (1927-31)
• Terytorium Australii Środkowej (1927-31)
• Terytorium Papui (1902-49)
• Terytorium Nowej Gwinei (1920-49)
• Terytorium Papui i Nowej Gwinei (1949-72)

Australijskie terytoria zamorskie

Szukaj według litery