Klimat subarktyczny (borealny) — definicja, cechy i występowanie

Klimat subarktyczny (borealny) — definicja, cechy i występowanie: mroźne zimy, krótkie lata, permafrost; zasięg: Syberia, Alaska, Kanada, Skandynawia. Przewodnik i mapa.

Miejsca o klimacie subarktycznym (zwanym też klimatem borealnym) charakteryzują się bardzo długimi, surowymi zimami oraz krótkimi, stosunkowo ciepłymi latami. Występuje głównie na rozległych obszarach lądowych, z dala od wpływu oceanów, zwykle na szerokościach geograficznych od około 50° do 70° N. Na półkuli południowej klimat ten pojawia się jedynie na dużych wysokościach — np. w Andach, w górach Australii oraz na Wyspie Południowej Nowej Zelandii. W klasyfikacji klimatycznej Köppen klimat subarktyczny obejmowany jest przez warianty Dfc, Dwc, Dfd i Dwd.

Cechy klimatu

• Bardzo duże amplitudy roczne temperatur: zimą wartości mogą spadać do około −40°C (−40°F), latem lokalnie zdarzają się epizody nawet powyżej +30°C (86°F), jednak lato jest krótkie.
• Okres wegetacyjny jest krótki — zwykle 1–3 miesiące z średnią temperaturą ≥ 10°C. W klasycznej wersji kryterium Köppena granica między klimatem umiarkowanym a kontynentalnym ustawiona była na −3°C dla najzimniejszego miesiąca; niektóre źródła stosują próg 0°C. W praktyce w klimacie subarktycznym najzimniejszy miesiąc ma średnią temperaturę znacznie poniżej zera.
• Opady są przeważnie niewielkie (rzędu 300–500 mm rocznie, czyli około 12–20 cali), ale długie zaleganie śniegu i rozległe mokradła powodują, że gleba często pozostaje wilgotna.
• Występowanie wiecznej zmarzliny (permafrost) na dużych obszarach — grunt zamarza na kilka metrów; w cieplejszych częściach aktywna warstwa rozmraża się latem na głębokość zwykle 0,6–4 m (2–14 stóp).
• Ze względu na silną kontynentalność pory roku są wyraźnie rozdzielone: długie, ciemne i mroźne zimy oraz krótkie, jasne i – w stosunku do długości zimy – intensywne lato.

Występowanie

Klimat subarktyczny dominuje na rozległych obszarach północnej Eurazji i Ameryki Północnej. W wielu miejscach klimat przybrzeżny jest łagodniejszy i nie występuje wieczna zmarzlina. Występowanie obejmuje m.in.:

• Duża część Syberii
• Północna połowa Skandynawii (łagodniejsze zimy w obszarach przybrzeżnych)
• Większa część Alaski
• Duża część Kanady od około 50°N do linii drzew, w tym:
• Południowy Labrador
• Północny Quebec z wyjątkiem dalekiej północy
• Daleko północny Ontario
• Północne Prowincje Prairie
• Większa część Jukonu
• Większość Terytoriów Północno-Zachodnich

W obszarach bliżej biegunów i nad wodami okołobiegunowymi, gdzie najcieplejszy miesiąc ma średnią temperaturę poniżej 10°C, klimat subarktyczny przechodzi w tundrę, w której warunki są jeszcze mniej przyjazne dla drzew.

Roślinność i gleby

Dominującą formacją roślinną jest tajga — rozległe lasy iglaste złożone głównie z zimozielonych iglaków (np. świerk, jodła, sosna) oraz często modrzewiu (który zrzuca igły). W cieplejszych albo wilgotniejszych miejscach występują również brzozy i inne drzewa liściaste. Ogólne cechy roślinności to niska różnorodność gatunkowa, ale duża powierzchnia zajęta przez lasy — tajga jest jednym z największych biomów leśnych na Ziemi, szczególnie rozległa w Rosji i Kanadzie.

Gleby subarktyczne są zwykle ubogie w składniki pokarmowe (np. bielicowe/podzoliczne), kwaśne i często pokryte torfem na obszarach podmokłych. Tam, gdzie występuje permafrost, glebę ogranicza strefa zamarznięta, co utrudnia rozwój rolnictwa.

Fauna

Faunę charakteryzują gatunki przystosowane do długich zim i krótkiego okresu wegetacji: renifery/caribou, łosie, niedźwiedzie brunatne i polarne (w rejonach przybrzeżnych), wilki, rysie, rosomaki oraz liczne ptaki migracyjne (gęsi, kaczki, siewkowce) wykorzystujące krótkie, intensywne lato do rozmnażania. Na lądach podmokłych i przy roztopach rozwijają się także liczne owady (np. komary), które latem bywają uciążliwe dla zwierząt i ludzi.

Gospodarka i osadnictwo

Obszary o klimacie subarktycznym są rzadko zaludnione; żyją tam rdzenne społeczności (np. Saamowie, Nenecy, Evenkowie, grupy rdzennych mieszkańców Kanady) oraz osady związane z eksploatacją surowców. Główne gałęzie gospodarki to leśnictwo, wydobycie minerałów, oraz poszukiwanie i wydobycie ropy i gazu. Rolnictwo jest ograniczone z powodu krótkiego okresu wegetacyjnego i ubogich gleb, ale w niektórych regionach uprawia się rośliny odporne na chłód — ziemniaki, truskawki, jagody oraz siano dla zwierząt — czasem uprawiane są specjalne, wczesne odmiany warzyw.

Procesy związane z zmarzliną

Głębokie zamarzanie gruntu przez 5–7 miesięcy powoduje powstanie permafrostu na znacznej głębokości. W cieplejszych rejonach aktywna warstwa rozmraża się latem na 0,6–4 m, lecz w chłodniejszych obszarach rozmrożenie może dotyczyć tylko kilku centymetrów gleby. Topnienie lodu gruntowego powoduje deformacje terenu (thermokarst), tworzenie licznych jezior i błotnistych obszarów. W obszarach przybrzeżnych i wyspowych, gdzie wpływ oceanu łagodzi zimy, permafrost może nie występować.

Przykłady miejsc

Oto kilka miejsc o klimacie subarktycznym:

• Fairbanks, Alaska
• Whitehorse, Yukon
• Yellowknife, Terytoria Północno-Zachodnie
• Thompson, Manitoba
• Moosonee, Ontario
• Goose Bay, Nowa Fundlandia i Labrador
• Rovaniemi, Finlandia
• Kiruna, Szwecja
• Archangielsk, Rosja
• Irkuck, Rosja
• Chita, Rosja

Niektóre miejsca w grupie klimatycznej Dfd (bardzo surowy wariant subarktyczny, z ekstremalnie niskimi temperaturami zimą) występują na dalekiej północy Azji — są to rejony o wyjątkowo niskich temperaturach i głębokiej zmarzlinie.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest klimat subarktyczny?

P: Jakie są grupy klasyfikacji klimatycznej Köppen dla tego typu klimatu?

P: Jak duże wahania temperatury występują w ciągu roku w tym typie klimatu?

P: Gdzie występuje ten typ klimatu?

P: Jaka roślinność rośnie na tych obszarach?

P: Czy łatwo lub trudno jest prowadzić działalność rolniczą w tym klimacie?

P: Ile opadów rocznie otrzymuje ten typ środowiska?

Szukaj według litery