Religia Azali perski: ازلي lub Azali Babism (w skrócie: Azali) jest irańską religią założoną w 1860 roku przez Subh-i-Azal (Mirzę Jahję Nūrī, ok. 1831–1912). Subh-i-Azal został wyznaczony na przywódcę części ruchu po śmierci Bába i kierował grupą zwolenników, którzy zachowali lojalność wobec jego interpretacji nauk badanego ruchu.

Pochodzenie i kontekst historyczny

Azali wywodzi się z ruchu bábickiego, który w połowie XIX wieku zapoczątkował Báb (Siyyid ʻAlí Muḥammad Šírází). Po egzekucji Bába (1850) ruch uległ podziałowi; część jego zwolenników uznała późniejsze roszczenia Mírzá Husajna-ʻAlí Núrí (znanego jako Bahá'u'lláh) i przekształciła się w bahaizm, inni pozostali wierni przywództwu Subh-i-Azala i tworzyli społeczność, którą dziś określa się jako Azali. Azali istniały i rozwijały się przede wszystkim w Iranie, choć część członków znalazła się w diasporze.

Wierzenia

Azali są religią monoteistyczną, wierzącą w jednego Boga. Ich nauczanie czerpie zarówno z tradycji abrahamicznych (w tym elementów islamu szyickiego), jak i ze starych religii irańskich, takich jak zoroastryzm, oraz z tradycji indyjskich, jak buddyzm, hinduizm i sikhizm. W praktyce Azali zachowali wiele ideałów moralnych i duchowych Bábizmu, kładąc nacisk na odnowę religijną, etykę osobistą i ciągłość objawienia uważanego za proces historyczny.

Organizacja i praktyki

Azali były historycznie mniej zorganizowane i liczniejsze niż społeczność bahájska. Nie wykształciły silnej, scentralizowanej instytucji religijnej po odejściu Subh-i-Azala i z tego powodu wiele społeczności funkcjonowało w sposób bardziej rozproszony i dyskretny. W praktyce religijnej występowały nabożeństwa, studiowanie pism bábickich oraz życie zgodne z zaleceniami moralnymi ruchu. Niektórzy członkowie angażowali się również w działalność społeczną i polityczną, zwłaszcza w okresie przemian społeczno-politycznych w Iranie na przełomie XIX i XX wieku.

Stosunek do bahaizmu i rozróżnienia

Zarówno wiara azali jak i bahaizm oddzieliły się od religii bayan (babizm), ale niektórzy ludzie zaliczają religię azali do jednego z odłamów babizmu. Główną różnicą jest odrzucenie przez Azali roszczeń Bahá'u'lláha do bycia nowym Objawicielem; Azali uznawali autorytet Subh-i-Azala i pozostali przy interpretacjach bliższych wczesnym pismom Bába. W praktyce skutkowało to różnicami doktrynalnymi i organizacyjnymi oraz wzajemnym napięciem między zwolennikami obu ruchów.

Prześladowania i współczesna sytuacja

Podobnie jak inne ruchy wywodzące się z Bábizmu i bahaizmu, Azali doświadczali w XIX i XX wieku represji ze strony władz Qadżarów oraz presji społecznej. W rezultacie ruch ten znacznie się skurczył — wielu wyznawców przeszło do innych religii, zasymilowało się z lokalnymi społecznościami lub przyłączyło do bahaizmu. Dziś społeczność azalska jest niewielka i słabo udokumentowana; pozostałości ruchu występują w niewielkich grupach w Iranie oraz w diasporze. Brak jednolitej, publicznie znanej struktury i ograniczona liczba źródeł czynią badanie Azali trudnym dla badaczy religii.

Badania i źródła

Literatura naukowa na temat Azali jest ograniczona i często zróżnicowana pod względem interpretacji historycznej. Wiele informacji o ruchu pochodzi z prac historyków religii, świadectw współczesnych mu obserwatorów oraz analiz materiałów źródłowych związanych z ruchem bábickim. W publikacjach popularnych nazwy i granice między babizmem, azalizmem i bahaizmem bywają mylone, dlatego warto korzystać ze źródeł akademickich i krytycznych opracowań.