Zoroastryzm jest religią. Zoroastryzm powstał w starożytnym Iranie; jego tradycyjnym założycielem jest prorok Zaratustra (Zoroaster), który według tradycji żył około 1000 roku p.n.e., choć dokładne datowanie jest przedmiotem sporów wśród badaczy. Inne nazwy zoroastryzmu to mazdaizm i parsizm.

Wierzenia

Zoroastryzm jest religią monoteistyczną. Bóg zoroastryjski nazywany jest Ahura Mazda. Świętą księgą Zoroastryzmu jest Zend Avesta, w skład której wchodzą m.in. hymny znane jako Gathas, przypisywane samego Zaratustrze. Centralnymi pojęciami są asha (porządek, prawda, prawo moralne) oraz opozycja wobec chaosu i kłamstwa.

Zoroastryzm jest również dualistyczny w sensie etycznym i kosmologicznym. Zoroastrianiści wierzą, że Ahura Mazda współistnieje w świecie z przeciwstawną siłą — złym duchem — i że kosmos jest areną walki między dobrem a złem. Według tradycji Ahura Mazda stworzył dwie istoty/duchy: dobroczynnego ducha (Spenta Mainyu) i duchową siłę zła (Angra Mainyu). Zoroastrianie podkreślają wolność wyboru człowieka między dobrymi i złymi czynami; wybór dobra prowadzi do dobra i szczęścia, zaś wybór zła — do cierpienia. Dlatego jednym z głównych motywów etycznych jest zasada „Dobre myśli, dobre słowa, dobre uczynki” (Humata, Hukhta, Huvarshta).

Historia

Ideały zoroastryzmu kształtowały się w Iranie przed i w okresie wczesnych imperiów irańskich. Wpływy tej religii są widoczne już w czasach Imperium Achemenidów (ok. VI–IV w. p.n.e.), natomiast zoroastryzm stał się oficjalną religią państwową w okresie panowania dynastii Sassanidów (III–VII w. n.e.). W okresie, gdy zoroastryzm pełnił funkcję religii państwowej, rozwijała się teologia, sakralna literatura i instytucje kapłańskie.

W VII wieku n.e. Persja została podbita przez Arabów islamskich, co zapoczątkowało proces masowych konwersji ludności na islam i długotrwały spadek znaczenia zoroastryzmu w regionie. Część wspólnot zoroastryjskich uciekła lub migrowała, m.in. do Indii, gdzie potomkowie przybyszów są dziś znani jako Parsis.

Praktyki i obrzędy

W zoroastryzmie ogień ma szczególne znaczenie jako symbol czystości i obecności boskiej mądrości — stąd obecność świątyń ognia (tzw. fire temples) i stałego paleniska w ołtarzach. Do ważnych obrzędów należą inicjacja młodzieży (navjote), noszenie świętych szat (sudreh i kusti) oraz modlitwy rytualne. Tradycyjne praktyki pogrzebowe skupiały się na unikaniu zanieczyszczania ziemi i ognia (stąd np. tzw. wieże milczenia/dokhma), choć współczesne zwyczaje mogą się różnić w zależności od kraju i lokalnej społeczności.

Współczesność

Populacja wyznawców zoroastryzmu jest obecnie stosunkowo niewielka i oceniana na około 100–200 tysięcy osób na świecie; liczba ta zmniejsza się wskutek niskiego przyrostu naturalnego, emigracji oraz konwersji na inne religie. Większość z nich mieszka w Iranie, Pakistanie i Indiach (w Indiach społeczność znana jest jako Parsis), a także w diasporze, m.in. w Stanach Zjednoczonych oraz w Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Australii. Wspólnoty zoroastryjskie współczesne mierzą się z wyzwaniami demograficznymi i pytaniami o zasady przyjmowania nowych członków; równocześnie obserwuje się zainteresowanie tradycją i próby jej odnowienia.

Zoroastryzm wywarł istotny wpływ na myśl religijną i kulturową regionu — jego koncepcje (np. dualizm dobra i zła, sąd ostateczny, idea aniołów i demonicznych sił) wpłynęły także na rozwój myśli w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. Mimo małej liczebności wyznawców, dziedzictwo mazdaizmu pozostaje ważnym elementem historii religii i kultury Iranu oraz subkontynentu indyjskiego.