Fobia — definicja, rodzaje, objawy i leczenie
Fobia — czym jest, rodzaje, objawy i skuteczne leczenie. Dowiedz się, jak rozpoznać fobię, jakie są terapie i jak odzyskać kontrolę nad codziennym życiem.
Fobia (z greckiego: φόβος, w romanizacji: fobos, lit. 'strach') to silny lęk przed konkretną rzeczą lub sytuacją. W psychologii, fobia jest uważana za zaburzenie lękowe. Fobia różni się od zwykłego strachu przed czymś. Strach jest tak silny, że wpływa na życie osoby cierpiącej, a często je niszczy. Na przykład, dana osoba zwykle robi wszystko, co może, aby uniknąć rzeczy, której się boi. Jeśli nie może uniknąć tej rzeczy, będzie cierpieć z powodu bardzo silnego lęku, który może uszkodzić jej relacje społeczne, zdolność do pracy i inne obszary codziennego życia.
Istnieją dwa podstawowe rodzaje fobii: fobie specyficzne i fobie społeczne. Osoby z fobiami specyficznymi boją się określonej rzeczy, na przykład pająków (jest to tzw. arachnofobia) lub wysokich miejsc (akrofobia). Osoby z fobiami społecznymi obawiają się sytuacji społecznych (na przykład przemawiania w miejscach publicznych, przebywania w zatłoczonych miejscach lub przebywania wśród innych ludzi).
Rodzaje fobii — krótsze omówienie
- Fobie specyficzne — lęk związany z jednym obiektem lub sytuacją (np. pająki, psy, wysokość, latanie, igły). Mogą znacząco ograniczać codzienne funkcjonowanie, jeśli dana osoba musi stykać się z bodźcem.
- Fobia społeczna (zaburzenie lęku społecznego) — lęk przed sytuacjami społecznymi, oceną innych, ośmieszeniem. Może dotyczyć ogólnych kontaktów społecznych lub określonych sytuacji (np. występowania publicznego).
- Agorafobia — lęk przed miejscami lub sytuacjami, z których ucieczka może być trudna lub pomoc niedostępna (często kojarzona z napadami paniki). Technicznie traktowana osobno, ale bywa mylona z innymi fobiami.
Objawy fobii
Objawy mogą pojawiać się już przy samej myśli o bodźcu, w kontakcie z nim lub gdy uniknięcie jest niemożliwe. Do typowych objawów należą:
- silny, nagły lęk lub paniczny napad
- przyspieszone tętno, pocenie się, drżenie, duszność
- uczucie duszenia się, ból w klatce piersiowej, zawroty głowy
- silna potrzeba ucieczki lub unikania sytuacji
- nadmierne zamartwianie się przed konfrontacją z bodźcem
- znaczne zakłócenia w życiu zawodowym, społecznym lub osobistym
Przyczyny i czynniki ryzyka
- Uwarunkowania psychologiczne: klasyczne warunkowanie (np. traumatyczne doświadczenie z udziałem bodźca), modelowanie (uczenie się przez obserwację) oraz błędne interpretacje zagrożenia.
- Czynniki biologiczne: dziedziczność, temperament (np. wrodzona wrażliwość na stres), różnice w funkcjonowaniu układu nerwowego i neuroprzekaźników.
- Czynniki środowiskowe: stres w dzieciństwie, wychowanie nadmiernie chroniące, negatywne doświadczenia społeczne.
Rozpoznanie
Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra lub psycholog na podstawie wywiadu i kryteriów diagnostycznych (np. DSM-5 lub ICD-10). Typowe kryteria dla fobii specyficznej obejmują m.in.:
- trwały, nadmierny lęk wobec określonego obiektu/sytuacji,
- natychmiastowa reakcja lękowa po zetknięciu,
- świadomość nadmierności lęku (często u dorosłych),
- unikanie lub znoszenie sytuacji z dużym stresem,
- objawy trwające zwykle co najmniej 6 miesięcy i powodujące znaczące zakłócenia.
W diagnostyce ważne jest też wykluczenie innych przyczyn: zaburzeń lękowych, zaburzeń somatycznych (np. zaburzenia rytmu serca), nadużywania substancji oraz zaburzeń psychicznych współistniejących (np. depresji).
Leczenie
Leczenie fobii jest skuteczne w większości przypadków. Najczęściej stosowane metody:
- Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) — obejmuje techniki poznawcze (korygowanie myśli katastroficznych) oraz behawioralne, zwłaszcza terapię ekspozycyjną (systematyczne i kontrolowane narażanie na bodziec, aż lęk słabnie).
- Ekspozycja wirtualna (VR) — przydatna gdy bezpośredni kontakt jest trudny (np. lęk przed lataniem).
- Leki — stosowane czasami, zwłaszcza w fobii społecznej lub przy silnych napadach paniki. Do leków należą selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), beta-blokery (na krótkotrwałe tłumienie objawów w sytuacjach wystąpień publicznych) oraz, krótkoterminowo, benzodiazepiny. Decyzję o leczeniu farmakologicznym podejmuje lekarz.
- Połączenie terapii i leków — w niektórych przypadkach połączenie CBT i farmakoterapii daje lepsze efekty.
- Inne metody — techniki relaksacyjne, trening oddechowy, psychoedukacja, grupy wsparcia. W wybranych przypadkach stosuje się też techniki terapeutyczne ukierunkowane na traumę.
Postępowanie na co dzień i samopomoc
- stopniowe wystawianie się na lękowe sytuacje (małe kroki, plan ekspozycji),
- ćwiczenia relaksacyjne i techniki oddechowe pomagające kontrolować objawy fizyczne,
- praca nad zmianą myśli katastroficznych — zapisywanie i kwestionowanie irracjonalnych przekonań,
- szukanie wsparcia bliskich lub grup samopomocowych,
- unikanie nadmiernego używania alkoholu czy innych substancji jako sposobu „radzenia” sobie z lękiem.
Kiedy szukać pomocy
Należy zgłosić się do specjalisty, jeśli lęk:
- powoduje znaczne ograniczenia w pracy, nauce lub relacjach,
- utrzymuje się przez dłuższy czas lub nasila,
- procedury samopomocy nie przynoszą ulgi,
- towarzyszą mu objawy depresyjne, nadużywanie substancji lub myśli samobójcze.
Przebieg i rokowanie
Bez leczenia fobie mogą utrzymywać się i stopniowo ograniczać życie osoby chorej. Z terapią rokowanie jest zwykle dobre — wiele osób odczuwa znaczną poprawę po kilku miesiącach terapii ekspozycyjnej lub terapeutycznej pracy poznawczej. W niektórych przypadkach potrzeba dłuższej terapii lub farmakoterapii wspomagającej.
Współistniejące zaburzenia
Fobie często współwystępują z innymi zaburzeniami lękowymi, depresją oraz zaburzeniami używania substancji. Dlatego diagnostyka powinna obejmować ocenę ogólnego stanu psychicznego i ewentualnych współistniejących problemów.
Podsumowanie: Fobia to intensywny, uporczywy lęk przed określonymi obiektami lub sytuacjami, który utrudnia życie codzienne. Skuteczne leczenie istnieje — najczęściej psychoterapia poznawczo-behawioralna z techniką ekspozycji, czasem wsparta farmakoterapią. Wczesne zgłoszenie się do specjalisty zwiększa szansę na szybką poprawę.
Różnica między fobią a lękiem
Strach jest normalną ludzką emocją. Fobia różni się od normalnego strachu na wiele sposobów:
- W przypadku fobii, osoba obawia się czegoś, co nie jest tak naprawdę niebezpieczne, lub co nie jest nigdzie w pobliżu tak niebezpieczne, jak ta osoba uważa, że jest. Na przykład, wielu ludzi boi się pająków. Jednak osoba z fobią pająków może panikować, gdy nawet myśli o pająka, odmówić opuszczenia domu, ponieważ są one zbyt boi się zobaczyć pająka, lub spędzić godziny każdego dnia upewniając się, że nie ma pająków w domu. Ludzie z fobiami zdają sobie sprawę, że ich niepokój jest znacznie bardziej dotkliwe niż normalny strach byłby.
- Fobia trwa znacznie dłużej niż zwykły strach. Na przykład, osoba cierpiąca na fobię pająków może odczuwać silny lęk jeszcze przez wiele godzin po zobaczeniu pająka.
- Kiedy człowiek odczuwa normalny strach, nie niszczy on jego życia. Fobie powodują problemy w codziennym życiu osób cierpiących. Na przykład, mogą one zniszczyć ważne związki lub utrudniać pracę. Osoby cierpiące na fobie społeczne mogą unikać przebywania z innymi ludźmi lub poznawania nowych osób.
Trudno jest określić, jak wiele osób cierpi na fobie. Naukowcy uważają, że od 5 do 13 procent ludzi wydaje się mieć fobię. Kobiety cierpią z powodu fobii około dwa razy częściej niż mężczyźni.
Lęki u dzieci
Każde dziecko czegoś się boi. Dla większości dzieci te lęki w końcu znikają.
Normalne lęki u dzieci obejmują:
- 0-2 lata - głośne dźwięki; obcy ludzie; przebywanie z dala od rodziców
- 3-6 lat - wymyślone rzeczy, na przykład duchy i potwory; ciemność; dziwne dźwięki
- 7-16 lat - bardziej realistyczne lęki, np. przed wynikami w szkole, urazami, chorobami, śmiercią i katastrofami
Lęki te można by nazwać fobiami tylko wtedy, gdyby powodowały problemy w codziennym życiu dziecka lub gdyby powodowały u niego silny lęk lub emocjonalny niepokój.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Przyczyny i czynniki ryzyka fobii jest bardzo.
Spowodowane
Może to być spowodowane przez:
- fobia występuje głównie w dzieciństwie
- wrodzony strach
- traumatyczne wydarzenie (napad, świadek napadu, uraz ...)
- usłyszeć o możliwym niebezpieczeństwie (ktoś zaatakował zwierzę; usłyszeć o klęsce żywiołowej ...)
Czynniki ryzyka
- wpływ rodziny i kultury
- psychologiczne zaburzenie osobowości
- cecha charakterystyczna - osoby o wrażliwej naturze są bardziej podatne na fobie
- brak zainteresowania ze strony rodziców
- płeć - kobiety są bardziej podatne na fobie
Rodzaje fobii
Fobie specyficzne
także fobie psychologiczne. Należą do nich setki rodzajów fobii. Niektóre z nich:
- Aichmofobia - strach przed ostrymi przedmiotami (takimi jak nożyczki lub igły)
- Baklofobia - strach przed bakteriami
- Klaustrofobia - lęk przed małymi, zamkniętymi przestrzeniami
- Nekrofobia - strach przed śmiercią
- Farmakofobia - strach przed lekami
- Tapofobia - strach przed pogrzebaniem żywcem
- Fobie związane z krwią, zastrzykami i urazami
- Zoofobie - strach przed jednym, kilkoma lub wszystkimi zwierzętami. Do specyficznych fobii zwierzęcych należą: arachnofobia (strach przed pająkami), kynofobia (strach przed psami), entomofobia (strach przed owadami), otidiofobia (strach przed wężami) i skulofobia (strach przed robakami).
Fobie społeczne
- Socjofobia - lęk przed ludźmi i/lub sytuacjami społecznymi
- Glossofobia - strach przed publicznym przemawianiem
Symptomy
Kiedy osoba z fobią jest narażona na ich strach (spotyka się z bodźcem, myśli o nim, widzi obiekt strachu na zdjęciu ...) występują na te fizyczne i psychiczne objawy. Intensywność zależy od stopnia strachu.
Objawy psychologiczne
Objawy psychologiczne to objawy, które mają miejsce w człowieku. Należą do nich:
- lęk aż do paniki
- chcą uciec
- drżenie lub wstrząsy
- strach, że utrata ich kontroli, lub doprowadzić do szaleństwa
- strach przed śmiercią
- strach przed utratą przytomności
- nerwowość, niepokój
Objawy fizyczne
- trudności w oddychaniu, duszność
- bicie serca, zwiększona częstość akcji serca
- drżenie lub wstrząsy
- większe pocenie się
- złe samopoczucie, złe samopoczucie
- osłabienie aż do omdlenia
- pędzić na ciepło lub na zimno
- suchość w ustach
- ból lub wirowanie głowy
- potrzeba pójścia do toalety
Leczenie
Istnieją różne sposoby, aby pomóc ludziom z fobiami. Dostępne jest leczenie; koncentruje się ono na uczynieniu pacjenta mniej wrażliwym na strach, na który cierpi, lub pokazaniu mu lub jej, jak działa cykl strachu. Istnieją również leki dostępne (głównie środki uspokajające), które pomagają ludziom radzić sobie. Istnieją również grupy samopomocy.
Powiązane strony
Lista fobii
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest fobia?
O: Fobia to silny lęk przed określoną rzeczą lub sytuacją. Zaliczana jest do zaburzeń lękowych i może być tak silna, że wpływa na życie osoby cierpiącej, a często je niszczy.
P: Czym różni się fobia od strachu przed czymś?
O: Strach związany z fobią jest znacznie silniejszy niż zwykły strach przed czymś. Może on wpływać na relacje społeczne osoby cierpiącej, jej zdolność do pracy i inne dziedziny życia codziennego.
P: Jakie są dwa podstawowe rodzaje fobii?
O: Dwa podstawowe rodzaje fobii to fobie specyficzne i fobie społeczne. Fobie specyficzne polegają na strachu przed pewnymi rzeczami, takimi jak pająki (arachnofobia) lub wysokie miejsca (akrofobia). Fobie społeczne to lęk przed sytuacjami społecznymi, takimi jak publiczne przemawianie, przebywanie w zatłoczonych miejscach lub przebywanie w otoczeniu innych ludzi.
P: Jaki jest przykład szczególnego rodzaju fobii?
O: Przykładem specyficznego rodzaju fobii jest arachnofobia, która polega na intensywnym lęku przed pająkami.
P: Jaki jest przykład fobii typu społecznego?
O: Przykładem fobii społecznej jest glosofobia, która wiąże się z silnym lękiem przed publicznymi wystąpieniami.
P: Jak posiadanie silnego lęku wpływa na czyjeś życie?
O: Silny lęk może negatywnie wpłynąć na życie człowieka, wpływając na jego relacje społeczne, zdolność do pracy i inne dziedziny życia codziennego.
Przeszukaj encyklopedię