Lied (Lieder) — definicja niemieckiej pieśni artystycznej

Lied (wymawiane „leed”) to niemieckie słowo oznaczające „pieśń” (liczba mnoga to Lieder — wymawiane „lider”). W muzyce klasycznej termin „Lied” zwykle odnosi się do artystycznej pieśni (pieśni sztukalnej) skomponowanej dla jednego śpiewaka z akompaniamentem fortepianu lub — w niektórych przypadkach — z orkiestrą.

Definicja, forma i tekst

W okresie romantyzmu (głównie w XIX wieku) Lied stał się ważnym gatunkiem, w którym kompozytorzy przykładali wielką wagę do doboru wysokiej jakości poezji. Zazwyczaj poeta pisał tekst, a kompozytor go „ustawiał” — to znaczy komponował muzykę, która podkreślała sens i nastrój słów. Teksty Lieder pochodziły często od znanych twórców, takich jak Goethe czy Schiller.

Formy muzyczne w Liedach bywają różne. Często spotykaną formą jest stroficzna (strophic), gdzie kolejne zwrotki śpiewane są na tę samą muzykę (np. układ A–A–B, znany z dawnej formy bar, opisywany przez średniowiecznych twórców jako „Stollen, Stollen, Abgesang”). Inną ważną formą jest durchkomponiert (przezkomponowany), w której każda zwrotka ma odrębną muzykę, co pozwala precyzyjniej oddać rozwój emocji i treści tekstu.

Krótka historia

Korzenie niemieckiej pieśni artystycznej sięgają średniowiecza. W okresie średniowiecznym istnieli minnesingerzy, jak Walther von der Vogelweide, którzy tworzyli i wykonywali pieśni na dworach. Wielu z nich było jednocześnie poetami i kompozytorami, pisząc własne teksty i melodie.

Rozwój Liedu jako gatunku szczęśliwie splotł się z rozwojem fortepianu. W XIX wieku fortepian zyskał dużą rolę jako instrument akompaniujący — mógł tworzyć bogate faktury i efekty dźwiękowe, które wcześniej nie były możliwe na klawesynie. Dzięki temu akompaniament fortepianowy stał się równorzędnym elementem dramatu muzycznego utworu, często ilustrującym akcję, nastrój i psychologię postaci.

Najważniejsi kompozytorzy i przykłady

Najsłynniejszym i najbardziej płodnym kompozytorem Lieder był Franz Schubert, który napisał ponad 600 pieśni. Wyróżniał się zarówno w pieśniach stroficznych, jak i w utworach przezkomponowanych. Jego słynne dzieła to m.in. Erlkönig (Erlking) — dramatyczna scena z trudnym akompaniamentem fortepianowym, w którym partie lewej i prawej ręki opisują galop konia — oraz Gretchen am Spinnrade, oparta na fragmencie z Fausta Goethego, gdzie pulsujący akompaniament naśladuje obracające się koło przędzalnicze.

Schubert skomponował też długie cykle pieśni, takie jak Die Winterreise (Podróż zimowa) i Die schöne Müllerin (Piękna córka młynarza), które opowiadają spójne, często ponure historie o miłości i jej tragicznych skutkach.

Robert Schumann — początkowo pianista — również przyczynił się do rozwoju Lieder, dbając o ważną rolę partii fortepianowej. Jego cykl Dichterliebe (Miłość poety) stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć gatunku; Schumann chętnie sięgał po teksty poetów takich jak Joseph von Eichendorff czy Heinrich Heine.

Johannes Brahms przykładał zwykle większą wagę do partii wokalnej, studiował jednak pieśni Schuberta i stworzył liczne znaczące utwory Lieder. Wśród nich są humorystyczne Vergebliches Ständchen (Serenada na próżno), potężne Vier ernste Gesänge (Cztery poważne pieśni) oraz słynne Wiegenlied — znana kołysanka często nazywana „Kołysanką Brahmsa”.

Hugo Wolf (w polskich tekstach zwykle „Hugo Wolf”) jest prawie wyłącznie znany z pieśni; jego Lieder cechuje duża dramaturgia i odważna harmonia (wpływy Wagnera), a także koncentracja na krótkiej, intensywnej formie. Najsłynniejsze z jego zbiorów to Italienisches Liederbuch (Włoski śpiewnik) i Spanisches Liederbuch (Hiszpański śpiewnik).

Richard Wagner i Gustav Mahler również pisali pieśni, często z akompaniamentem orkiestralnym. Mahler czerpał inspirację z pieśni ludowych i wplatał elementy śpiewów w swoje symfonie; jego Das Lied von der Erde to cykl pieśni na głosy mezzosopran i tenor z orkiestrą.

Richard Strauss — jeden z ostatnich wielkich twórców Lieder — napisał między innymi Vier letzte Lieder (Cztery ostatnie pieśni, często tłumaczone jako „cztery ostatnie utwory”), utwory o refleksyjnym, pożegnalnym charakterze, które zamykają długą epokę romantycznej pieśni.

Wykonawstwo i znaczenie

Liedy wymagają intymnego kontaktu między śpiewakiem a pianistą; akompaniament nie jest jedynie „tłem”, lecz często równoprawnym narratorem. Wykonawcy Lieder muszą łączyć umiejętność wyraźnej interpretacji tekstu (dykcja, interpretacja poezji) z precyzją muzyczną oraz subtelną współpracą z pianistą.

Dziś Lieder są stałym elementem repertuaru recitalowego i nagrań. Zainteresowanie tym gatunkiem nie słabnie — zarówno klasyczne kanoniczne cykle, jak i mniej znane utwory są regularnie wykonywane i nagrywane przez śpiewaków różnych fachów.

Lied pozostaje przykładem na to, jak bliskie połączenie słowa i muzyki potrafi stworzyć skondensowaną formę dramatyczną i psychologiczną — od prostych pieśni miłosnych po wielkie cykle opowiadające historie o ludzkich namiętnościach i przeznaczeniu.