Lira da braccio – renesansowy instrument smyczkowy. Historia i budowa
Lira da braccio – renesansowy instrument smyczkowy: historia i budowa, struny, technika gry oraz rola na dworach XV–XVII w., związek z Apollem i Orfeuszem.
Historia
Lira da braccio była europejskim instrumentem smyczkowym, który był grany na smyczku. Używano go w okresie renesansu. Włoscy poeta-muzycy na dworze w XV i XVI wieku często grali na nim, by towarzyszyć czytanym przez nich wierszom. Nazwa „da braccio” oznacza „trzymana na ramieniu” i odróżniała ją od instrumentów trzymanych przy udzie (np. da gamba).
Instrument był popularny zwłaszcza w środowiskach dworskich i miejskich, gdzie pełnił funkcję akompaniującego instrumentu do pieśni, poezji i przedstawień teatralnych. Na obrazach i rzeźbach renesansowych lira da braccio często pojawia się w rękach mitologicznych postaci — Orfeusza i Apolla — co podkreśla jej związek z muzyką liryczną i poetycką.
Budowa i strojenie
Instrument miał kształt podobny do skrzypiec, ale z szerszą podstrunnicą i bardziej płaskim mostkiem. Zwykle miał siedem strun: pięć z nich pełniło funkcję melodyczną, dostrajano je podobnie do strun średniowiecznego i renesansowego instrumentarium — często jak skrzypce z dodatkiem niskiego d (czyli niżej strojonej struny), oraz dwie dodatkowe struny przeznaczone jako drony. Dzięki większej szerokości podstrunnicy możliwe było wykonywanie jednoczesnych akordów i dźwięków dronowych.
Obudowa była zwykle wykonana z drewna rezonansowego, pudło miało kształt zbliżony do skrzypiec, ale proporcje i wykończenie zmieniały się w zależności od warsztatu. Gryf i główka często zdobiono rzeźbieniami lub ornamentami. Mostek był płaski, co ułatwiało jednoczesne przytrzymywanie kilku strun — istotne przy grze akordowej i towarzyszeniu śpiewowi.
Technika gry i repertuar
Prawdopodobnie gracz często grał melodię na górnych strunach, a akordy i drony na dolnych strunach, łącząc linię melodyczną z harmonicznym podkładem. Instrument trzymano przy ramieniu i grano smyczkiem, stosując zarówno pojedyncze, jak i wielogłosowe skrople (bowing), przy czym technika różniła się od późniejszej wirtuozerii skrzypcowej — większy nacisk kładziono na akompaniament i intonację wspierającą śpiew.
Lira da braccio towarzyszyła repertuarowi wokalnemu: pieśniom dworskim, madrygałom, pieśniom ludowym i recytatywom. Bywała też wykorzystywana w zespołach instrumentów (consortach) oraz w muzyce teatralnej — szczególnie tam, gdzie scena odwoływała się do motywów mitologicznych lub pastoralnych.
Zmiana roli i zanik
Zmiany w sposobie wykonywania muzyki i rozwój instrumentalistyki sprawiły, że do końca XVI wieku rola liry da braccio stopniowo malała. W XVI wieku coraz większe znaczenie zyskały madrygały oraz technicznie bardziej wszechstronne skrzypce, które oferowały większą projekcję dźwięku i większe możliwości solistyczne. W rezultacie lira da braccio była używana w mniejszym stopniu, choć przez pewien czas zachowała swoje miejsce w sztukach teatralnych, zwłaszcza gdy była kojarzona z Apollem.
Do połowy XVII wieku instrument praktycznie wyszedł z użycia; stopniowo zniknął z praktyki muzycznej, pozostając jednak popularnym motywem ikonograficznym i symbolicznym w sztuce. Dziś lira da braccio znana jest głównie dzięki przedstawieniom malarskim, nielicznym zachowanym instrumentom i rekonstrukcjom wykonywanym przez lutników zainteresowanych muzyką dawną.
Dziedzictwo
Chociaż lira da braccio nie przetrwała w postaci popularnego instrumentu aż do czasów współczesnych, jej wpływ na techniki akompaniamentu i na wyobrażenie muzyki lirycznej renesansu jest wyraźny. Współcześnie instrument bywa rekonstruowany i używany przez wykonawców muzyki historycznej, którzy odtwarzają repertuar i praktyki wykonawcze epoki renesansu, przywracając liryczne brzmienia do życia.
Pytania i odpowiedzi
P: Jakim instrumentem była lira da braccio?
O: Lira da braccio to europejski instrument strunowy, na którym gra się za pomocą smyczka.
P: Kiedy używano lira da braccio?
O: Lira da braccio była używana w okresie renesansu, szczególnie na dworach włoskich poetów-muzyków w latach 1400 i 1500.
P: Jak wypadła lira da braccio w porównaniu z innymi instrumentami?
O: Lira da braccio była bardzo podobna do średniowiecznych skrzypiec i miała podobny kształt do skrzypiec, ale szerszą klawiaturę i bardziej płaski mostek. Zazwyczaj miał siedem strun smyczkowych, z których pięć było nastrojonych jak skrzypce, z dodaną niską nutą D, a pozostałe dwie struny smyczkowe były dronami.
P: Dlaczego ludzie w nią grali?
O: Często grano na nim jako akompaniament do wierszy, które były czytane na dworze, lub jako część zespołów muzycznych. Prawdopodobnie gracze często grali melodie na górnych strunach, a akordy na dolnych.
P: Kiedy spadła jego popularność?
O: Jego popularność spadła w XVI wieku wraz z pojawieniem się madrygałów i skrzypiec, chociaż nadal był wykorzystywany w sztukach apollińskich aż do połowy XVI wieku, kiedy to całkowicie zaprzestano jego grania.
P. Kogo często widać na obrazach grającego na tym instrumencie?
O: Na obrazach często grają go bogowie Orfeusz i Apollo.
Przeszukaj encyklopedię