Historia Australii: od Aborygenów i Czasu Snu do kolonizacji brytyjskiej
Historia Australii: Aborygeni, Czas Snu i kolonizacja brytyjska — od pradawnych tradycji, sztuki i didgeridoo po odkrycia, eksplorację i tworzenie nowego porządku.
Pierwsi mieszkańcy i Czas Snu
Ludzie mieszkają w Australii od ponad 65.000 lat. Pierwszymi ludźmi, którzy przybyli na ten kontynent, byli Aborygeni oraz mieszkańcy Cieśniny Torres (dzisiejsi Torres Strait Islanders). Mieszkali we wszystkich regionach — od wybrzeży po wnętrze kontynentu — i prowadzili różnorodne formy gospodarki oparte na polowaniu, łowieniu ryb i zbieraniu roślin. Społeczności były zróżnicowane językowo i kulturowo, z wieloma grupami posiadającymi własne terytoria, zwyczaje i systemy prawne.
Aborygeni tworzyli i używali wyspecjalizowanych narzędzi, takich jak bumerang czy włócznie. Istnieją też dowody archeologiczne sugerujące stosowanie technik przypominających rolnictwo — np. zarządzanie krajobrazem przez kontrolowane wypalanie, które zwiększało dostępność zasobów. Tradycja i przekaz ustny były kluczowe w życiu społecznym. Ich religia i system wierzeń nazywają się Czasem Snu (Dreamtime), zawierając liczne opowieści o stworzeniu świata, duchach przodków oraz zasadach rządzących relacjami między ludźmi, zwierzętami i krajobrazem.
Sztuka Aborygenów ma nieprzerwaną tradycję sięgającą co najmniej 30.000 lat — obejmuje malowidła naskalne, rytowania w skałach, malarstwo punktowe oraz inne formy wizualnej narracji. W całej Australii zachowały się «marzycielskie» (dreaming) historie przedstawiane na skałach i w miejscach świętych. Równie istotna jest muzyka aborygeńska, w której występują pieśni związane z czasami snu i rytuałami; do charakterystycznych instrumentów należy didgeridoo, używane zwłaszcza w północnych rejonach.
Europejskie odkrycia i pierwsze mapy
Do kontaktów z Europejczykami doszło od początku XVII wieku. W 1606 r. pierwszy europejski odkrywca holenderski, Willem Janszoon (1571–1639), dotarł do północno‑zachodnich wybrzeży kontynentu. Jeszcze w tym samym roku Luis Vaez de Torres przepłynął przez wody między Australią a Nową Gwineą, odkrywając później Cieśninę Torresa. W 1616 r. Dirk Hartog odwiedził zachodnie wybrzeże, a kolejne holenderskie wyprawy sporządzały mapy i nadawały części kontynentu nazwę „Nowa Holandia”.
W 1642 r. Holender Abel Tasman, pracujący dla holenderskiej firmie East Indies Company, dotarł do wyspy, którą nazwał Antony van Diemenslandt (późniejsza Tasmania). W kolejnych stuleciach kolejne wyprawy europejskie badały wybrzeża i szkicowały mapy; prace kartograficzne rozwijały się stopniowo, a z czasem dostępne zostały coraz dokładniejsze mapy wybrzeży.
W 1688 r. William Dampier został pierwszym Anglikiem, który odwiedził australijskie wybrzeża. Przełomowym wydarzeniem był rejs kapitana Jamesa Cooka w 1770 r., kiedy to odkrył żyzne wschodnie wybrzeże i ogłosił je jako część Wielkiej Brytanii, nazwał je Nową Południową Walią. Później angielski żeglarz Matthew Flinders opracował i opublikował mapę wybrzeża Australii (opublikowaną w 1814 r.), używając po raz pierwszy i popularyzując nazwę Australia, która z czasem została przyjęta oficjalnie.
Kolonizacja brytyjska i jej konsekwencje
Pomimo wcześniejszych europejskich odkryć, stała kolonizacja rozpoczęła się dopiero pod koniec XVIII wieku. W 1788 r. do Australii przybyła tzw. First Fleet — flota brytyjska z zesłańcami i załogą pod dowództwem kapitana Arthura Phillipa — która założyła pierwszą stałą osadę karną w Port Jackson (dzisiejszym Sydney). Kolonizacja przyniosła szybkie zmiany: wprowadzono nowe gatunki roślin i zwierząt (np. owce), zaczęła rozwijać się gospodarka pastoralna i później rolnictwo oraz osadnictwo europejskie.
Skutki dla rdzennych mieszkańców były dramatyczne — nastąpiła utrata ziemi, ograniczenie dostępu do tradycyjnych zasobów, epidemie chorób przywleczonych przez Europejczyków, a także konflikty i przemoc na granicy osadnictwa (tzw. frontier wars). Populacje aborygeńskie i mieszkańców Cieśniny Torres gwałtownie spadły w wielu regionach, a ich tradycyjne struktury społeczne i kulturowe zostały silnie zaburzone.
Mimo trudnej historii, kultury Aborygenów i Torres Strait Islanders przetrwały i do dziś są żywe — wyrażane przez sztukę, opowieści, języki i praktyki kulturowe. W XX i XXI wieku toczyły się również procesy prawne i polityczne zmierzające do uznania praw rdzennych mieszkańców do ziemi (np. sprawa Mabo) oraz działania na rzecz pojednania, edukacji i ochrony dziedzictwa. Historia Australii jest więc historią wielowiekowego zamieszkania rdzennych ludów, następnie europejskich odkryć i kolonizacji, oraz trwających do dziś skutków i prób naprawy relacji między społecznościami.
Australia Kolonialna
Brytyjczycy postanowili wykorzystać odwiedzony przez kapitana Cooka teren jako kolonię więzienną. Wielka Brytania potrzebowała miejsca do wysłania swoich skazańców (ludzi, którzy zostali wysłani do więzienia za kradzieże i inne zbrodnie), ponieważ jej więzienia były pełne i właśnie straciła swoje amerykańskie kolonie w amerykańskiej wojnie o niepodległość. W 1788 roku do Botany Bay (Sydney) przybyła pierwsza brytyjska flota składająca się z 11 statków, przewożąca około 1500 osób. Arthur Phillip poprowadził je jako pierwszy gubernator Nowej Południowej Walii. W latach 1788-1868 do Australii przywieziono około 160 000 skazańców. Wolni imigranci zaczęli przybywać w latach 90-tych 1790.
Przez pierwszych kilka lat nie mieli dużo jedzenia, a życie było bardzo ciężkie. Ale wkrótce zaczęli uprawiać ziemię, i przybyło więcej ludzi. Sydney rosło i zaczęły się nowe miasta. Wełna przynosiła dobre pieniądze. Do 1822 roku powstało wiele miast, a ludzie z tych miast często odwiedzali Sydney w poszukiwaniu dodatkowych środków ekonomicznych.
Wkrótce ludzie z Sydney znaleźli inne części Australii. George Bass i Matthew Flinders popłynęli na południe do Tasmanii i w 1803 r. powstała kolonia w Hobart. Hamilton Hume i William Hovell popłynęli na południe od Sydney drogą lądową. Znaleźli rzekę Murray, i dobrą ziemię w Victorii. Thomas Mitchell pojechał w głąb lądu, i znalazł więcej rzek. W 1826 roku w King George Sound w Zachodniej Australii powstała pierwsza brytyjska placówka wojskowa. Kolonia Łabędzia Rzeka została założona w 1829, z miastami w Fremantle i Perth. W 1836 roku powstała wolna kolonia osadnicza w Południowej Australii, gdzie nie wysyłano nigdy żadnych skazańców. Queensland stał się osobną kolonią w 1859 roku. W miarę jak miasta i gospodarstwa rolne rozrastały się po całej Australii, ludność rdzenna została zepchnięta z ich ziemi. Niektórzy z nich zostali zabici, a wielu zmarło z powodu chorób i głodu. Wkrótce liczba Aborygenów w Australii przewyższyła liczbę Europejczyków, a wielu z nich zostało zmuszonych do życia w rezerwatach.
Złote pędzle Nowej Południowej Walii i Wiktorii rozpoczęły się w 1851 roku, co doprowadziło do tego, że duża liczba ludzi przybyła na poszukiwanie złota. Ludność wzrosła w południowo-wschodniej Australii i stworzyła wielkie bogactwo i przemysł. Do 1853 roku, dzięki złotym szczotkom, niektórzy biedni ludzie stali się bardzo bogaci.
Transport skazańców zakończył się w latach 40. i 50. XIX w. i nastąpiły kolejne zmiany. Mieszkańcy Australii chcieli prowadzić swój własny kraj i samorządność. Pierwsze rządy w koloniach były prowadzone przez gubernatorów wybranych przez Londyn. Wkrótce osadnicy pragnęli samorządności i większej demokracji. Rada Legislacyjna Nowej Południowej Walii, została utworzona w 1825 roku, aby doradzać gubernatorowi Nowej Południowej Walii, ale nie została wybrana przez wyborców. William Wentworth założył w 1835 r. Australijskie Stowarzyszenie Patriotyczne (pierwsza partia polityczna w Australii), aby domagać się demokratycznych rządów dla Nowej Południowej Walii. W 1840 roku utworzono Radę Miasta Adelaide i Radę Miasta Sydney, na które niektórzy mogli głosować (ale tylko mężczyźni z pewną sumą pieniędzy). Następnie w 1843 roku w Australii odbyły się pierwsze wybory parlamentarne do Rady Legislacyjnej Nowej Południowej Walii, ponownie z pewnymi ograniczeniami co do tego, kto mógł głosować. Ustawa Rządowa o Australijskich Koloniach [1850] dopuszczała konstytucje dla Nowej Południowej Walii, Wiktorii, Południowej Australii i Tasmanii. W 1850 roku w koloniach Victorii, Australii Południowej i Tasmanii odbyły się również wybory do rad ustawodawczych.
W 1855 r. Londyn przyznał ograniczoną władzę samorządową Nowej Południowej Walii, Wiktorii, Południowej Australii i Tasmanii. W 1856 r. wprowadzono nowe tajne głosowanie w Wiktorii, Tasmanii i Południowej Australii, zezwalając ludziom na głosowanie prywatne. System ten został skopiowany na całym świecie. W 1855 roku prawo do głosowania otrzymali wszyscy mężczyźni powyżej 21 roku życia w Australii Południowej. Wkrótce pojawiły się inne kolonie. Kobiety otrzymały prawo do głosowania w Parlamencie Południowej Australii w 1895 roku i stały się pierwszymi kobietami na świecie, które mogły kandydować w wyborach. W 1897 roku Catherine Helen Spence została pierwszą polityczną kandydatką.
Australijczycy rozpoczęli demokracje parlamentarne na całym kontynencie. Ale głosy stawały się coraz głośniejsze, aby wszyscy spotkali się jako jeden kraj z parlamentem krajowym.
Adelaide w 1839 roku. Australia Południowa została założona jako wolna kolonia, bez skazańców.
Parlament Wiktorii, w Melbourne.
Australia Kolonialna
Brytyjczycy postanowili wykorzystać odwiedzony przez kapitana Cooka teren jako kolonię więzienną. Wielka Brytania potrzebowała miejsca do wysłania swoich skazańców (ludzi, którzy zostali wysłani do więzienia za kradzieże i inne zbrodnie), ponieważ jej więzienia były pełne i właśnie straciła swoje amerykańskie kolonie w amerykańskiej wojnie o niepodległość. W 1788 roku do Botany Bay (Sydney) przybyła pierwsza brytyjska flota składająca się z 11 statków, przewożąca około 1500 osób. Arthur Phillip poprowadził je jako pierwszy gubernator Nowej Południowej Walii. W latach 1788-1868 do Australii przywieziono około 160 000 skazańców. Wolni imigranci zaczęli przybywać w latach 90-tych 1790.
Przez pierwszych kilka lat nie mieli dużo jedzenia, a życie było bardzo ciężkie. Ale wkrótce zaczęli uprawiać ziemię, i przybyło więcej ludzi. Sydney rosło i zaczęły się nowe miasta. Wełna przynosiła dobre pieniądze. Do 1822 roku powstało wiele miast, a ludzie z tych miast często odwiedzali Sydney w poszukiwaniu dodatkowych środków ekonomicznych.
Wkrótce ludzie z Sydney znaleźli inne części Australii. George Bass i Matthew Flinders popłynęli na południe do Tasmanii i w 1803 r. powstała kolonia w Hobart. Hamilton Hume i William Hovell popłynęli na południe od Sydney drogą lądową. Znaleźli rzekę Murray, i dobrą ziemię w Victorii. Thomas Mitchell pojechał w głąb lądu, i znalazł więcej rzek. W 1826 roku w King George Sound w Zachodniej Australii powstała pierwsza brytyjska placówka wojskowa. Kolonia Łabędzia Rzeka została założona w 1829, z miastami w Fremantle i Perth. W 1836 roku powstała wolna kolonia osadnicza w Południowej Australii, gdzie nie wysyłano nigdy żadnych skazańców. Queensland stał się osobną kolonią w 1859 roku. W miarę jak miasta i gospodarstwa rolne rozrastały się po całej Australii, ludność rdzenna została zepchnięta z ich ziemi. Niektórzy z nich zostali zabici, a wielu zmarło z powodu chorób i głodu. Wkrótce liczba Aborygenów w Australii przewyższyła liczbę Europejczyków, a wielu z nich zostało zmuszonych do życia w rezerwatach.
Złote szczotki Nowej Południowej Walii i Wiktorii rozpoczęły się w 1851 r., co doprowadziło do tego, że duża liczba ludzi przybyła na poszukiwania złota. Ludność wzrosła w południowo-wschodniej Australii i stworzyła wielkie bogactwo i przemysł. Do 1853 roku, dzięki złotym szczotkom, niektórzy biedni ludzie stali się bardzo bogaci.
Transport skazańców zakończył się w latach 40. i 50. XIX w. i nastąpiły kolejne zmiany. Mieszkańcy Australii chcieli prowadzić swój własny kraj i samorządność. Pierwsze rządy w koloniach były prowadzone przez gubernatorów wybranych przez Londyn. Wkrótce osadnicy pragnęli samorządności i większej demokracji. Rada Legislacyjna Nowej Południowej Walii, została utworzona w 1825 roku, aby doradzać gubernatorowi Nowej Południowej Walii, ale nie została wybrana przez wyborców. William Wentworth założył w 1835 r. Australijskie Stowarzyszenie Patriotyczne (pierwsza partia polityczna w Australii), aby domagać się demokratycznych rządów dla Nowej Południowej Walii. W 1840 roku utworzono Radę Miasta Adelaide i Radę Miasta Sydney, na które niektórzy mogli głosować (ale tylko mężczyźni z pewną sumą pieniędzy). Następnie w 1843 roku w Australii odbyły się pierwsze wybory parlamentarne do Rady Legislacyjnej Nowej Południowej Walii, ponownie z pewnymi ograniczeniami co do tego, kto mógł głosować. Ustawa Rządowa o Australijskich Koloniach [1850] dopuszczała konstytucje dla Nowej Południowej Walii, Wiktorii, Południowej Australii i Tasmanii. W 1850 roku w koloniach Victorii, Australii Południowej i Tasmanii odbyły się również wybory do rad ustawodawczych.
W 1855 r. Londyn przyznał ograniczoną władzę samorządową Nowej Południowej Walii, Wiktorii, Południowej Australii i Tasmanii. W 1856 r. wprowadzono nowe tajne głosowanie w Wiktorii, Tasmanii i Południowej Australii, zezwalając ludziom na głosowanie prywatne. System ten został skopiowany na całym świecie. W 1855 roku prawo do głosowania otrzymali wszyscy mężczyźni powyżej 21 roku życia w Australii Południowej. Wkrótce pojawiły się inne kolonie. Kobiety otrzymały prawo do głosowania w Parlamencie Południowej Australii w 1895 roku i stały się pierwszymi kobietami na świecie, które mogły kandydować w wyborach. W 1897 roku Catherine Helen Spence została pierwszą polityczną kandydatką.
Australijczycy rozpoczęli demokracje parlamentarne na całym kontynencie. Ale głosy stawały się coraz głośniejsze, aby wszyscy spotkali się jako jeden kraj z parlamentem krajowym.
Adelaide w 1839 roku. Australia Południowa została założona jako wolna kolonia, bez skazańców.
Parlament Wiktorii, w Melbourne.
Pytania i odpowiedzi
P: Od jak dawna ludzie mieszkają w Australii?
O: Ludzie żyją w Australii od ponad 65 000 lat.
P: Kim byli pierwsi ludzie, którzy przybyli do Australii?
A: Pierwszymi ludźmi, którzy przybyli do Australii byli Aborygeni i Torres Strait Islander.
P: Co robili, aby przeżyć?
O: Żyli z polowań, połowów i zbieractwa. Wynaleźli również narzędzia, takie jak bumerangi i włócznie, i istnieją dowody, że stosowali metody rolnicze.
P: Jaką religię wyznawały ludy aborygeńskie?
O: Ich religia nazywała się Dreamtime, w której było wiele opowieści o stworzeniu świata przez duchy.
P: Kiedy rozpoczęła się europejska eksploracja Australii?
A: W 1606 roku holenderski odkrywca Willem Janszoon (1571-1639) odwiedził zachodnie wybrzeże Australii.
P: Kto był odpowiedzialny za nadanie nazwy Nowej Południowej Walii?
A: Kapitan James Cook nazwał Nową Południową Walię po odkryciu jej żyznego wschodniego wybrzeża w 1770 roku.
P: Kto po raz pierwszy opublikował mapę Australii, używając tej nazwy? O: Anglik Matthew Flinders opublikował w 1814 r. swoją mapę wybrzeża, nazywając je po raz pierwszy Australią, która to nazwa została później formalnie przyjęta przez władze.
Przeszukaj encyklopedię