Abel Janszoon Tasman (1603–1659) był holenderskim odkrywcą morskim na służbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC, Vereenigde Oostindische Compagnie). Jego wyprawy w latach 1642–1644 dostarczyły pierwszych udokumentowanych informacji o dużych obszarach południowo‑zachodniego Pacyfiku i przyczyniły się do mapowania części dzisiejszej Australii, a przede wszystkim do europejskiego odkrycia Tasmanii i Nowej Zelandii.

Pochodził z rejonu Groningen w Holandii. W 1633 r. wyjechał do Batawii (obecnie Dżakarta), gdzie pracował dla VOC. W 1636 r. powrócił do Holandii, a w 1638 r. ponownie osiedlił się w Azji wraz z żoną Jannetie Tjaerss. W 1640 r. odbył rejs na północ do Japonii. Na początku 1642 r. przebywał w rejonie Palembang, skąd wyruszył na kolejną, bardziej rozległą wyprawę badawczą.

Główne wyprawy i odkrycia

  • Wyprawa z 1642–1643 — Tasman wyruszył z Batawii z dwoma okrętami (Heemskerck i Zeehaen) i celem poszukiwał nieznanych lądów na południu oraz nowych szlaków morskich. W trakcie tej wyprawy w listopadzie 1642 r. jako pierwszy Europejczyk udokumentował obecność wyspy, którą nazwał Van Diemen’s Land (na cześć gubernatora generalnego VOC, Antoniego van Diemena) — dzisiejsza Tasmania. W grudniu 1642 r. dotarł do brzegów Nowej Zelandii; pierwsi europejscy członkowie jego ekspedycji zetknęli się tam z rdzenną ludnością Maorysów. Spotkanie to przerodziło się w gwałtowną potyczkę, w wyniku której kilka osób z jego załogi zginęło i dalsze lądowanie zostało przerwane. Holenderscy kartografowie nadali później odkrytemu lądowi nazwę Nova Zeelandia (Nowa Zelandia).
  • Wyprawa z 1644 r. — Tasman ponownie wyruszył w rejon Australii, badając wybrzeża północne i częściowo zachodnie. Wyniki tych obserwacji zasilily kartografię regionu i uzupełniły wiedzę o położeniu wysp i wybrzeży w rejonie północnej Australii oraz Papui. Choć nie odkrył „wielkiego południowego kontynentu”, jego relacje i mapy były ważnym źródłem dla późniejszych nawigatorów.

Znaczenie i spuścizna

Wyprawy Tasmana miały duże znaczenie dla ówczesnej geografii: po raz pierwszy opisano i naniesiono na mapy Tasmanię i Nową Zelandię, a także poszerzono wiedzę o obszarach przybrzeżnych Australii. Nazwiska związane z jego odkryciami przetrwały w toponomii — najbardziej znanym przykładem jest nazwa Tasmania, nadana dopiero w XIX wieku, upamiętniająca Tasmena. Jego imię noszą też m.in. Morze Tasmana (Tasman Sea), lodowiec i inne obiekty geograficzne.

Tasman zmarł w 1659 r. w Azji, pozostawiając po sobie dziedzictwo kartograficzne i nawigacyjne istotne dla późniejszych wypraw europejskich. Jego relacje i mapy stanowiły punkt wyjścia dla dalszych badań regionu oraz dla kolonizacji prowadzonej przez różne mocarstwa europejskie w kolejnych stuleciach.

Warto wiedzieć

  • Motywacja wypraw: VOC finansowała ekspedycje w poszukiwaniu nowych szlaków handlowych, możliwości handlu przyprawami i potencjalnych zasobów.
  • Pierwszy kontakt z Maorysami: Spotkanie w Nowej Zelandii było jednym z pierwszych udokumentowanych kontaktów między Europejczykami a Maorysami i zakończyło się przemocą, co utrudniło dalszą eksplorację tego wybrzeża przez Holendrów.
  • Wpływ kartografii: Mapy przygotowane na podstawie wypraw Tasmena przez długi czas służyły żeglarzom i kartografom, wpływając na sposób postrzegania południowo‑zachodniego Pacyfiku w Europie.