Ghul (ghoul) — demoniczny potwór z folkloru arabskiego
Ghul — demoniczny potwór z folkloru arabskiego: zmiennokształtny demon pustyni żerujący na zmarłych i podróżnikach. Legendy, etymologia i wpływ kulturowy.
Ghul to tradycyjny potwór z folkloru staroarabskiego, znany przede wszystkim jako nocny, żarłoczny demon związany z miejscami śmierci i opuszczenia. Ghule zwykle zamieszkują cmentarze, ruiny i inne niezamieszkałe tereny; w niektórych opowieściach bywają też mieszkańcami pustyni. Angielskie słowo pochodzi od arabskiej nazwy tego stworzenia: الغول ghūl, co dosłownie oznacza "demon". W tradycji islamskiej i folklorze ghul bywa określany jako diabelski rodzaj dżinna, o którym sądzi się, że został spłodzony przez Iblisa — stąd jego szczególnie zła i niebezpieczna natura.
Forma żeńska w dialektach podawana jest jako "ghouleh" (w pracach Muhawi i Kanaana, patrz źródła folklorystyczne), a liczba mnoga to "ghilan". W różnych regionach występują lokalne warianty i nazwy, ale cechy charakterystyczne pozostają podobne: ghule polują na ludzi i zwierzęta, rabują groby i żywią się szczątkami zmarłych.
Wygląd i zachowanie
W opowieściach ghul opisuje się jako stworzenie zmiennokształtne — ghoul potrafi przybierać postać zwierząt (najczęściej kojarzona jest z hieną, jednak pojawiają się też opisy wilków, lisów, ptaków czy humanoidalnych postaci) lub pozorować atrakcyjnego człowieka, aby zwabić ofiarę. Jego typowe zachowania to:
- zwabianie nieostrożnych podróżników, zwłaszcza na pustyni;
- zabijanie ofiar i pożeranie ich ciał;
- grzebanie i plądrowanie grobów, pożeranie zwłok;
- atakowanie dzieci i samotnych wędrowców;
- ukryta, nocna aktywność i skłonność do makabrycznych praktyk.
Pochodzenie i etymologia
Sama nazwa i koncepcja ghula wywodzi się z przedislamskich i wczesnoislamskich opowieści Bliskiego Wschodu, gdzie demon ten symbolizował lęki związane z pustką, śmiercią i niebezpieczeństwem podróży. Arabskie słowo ghūl (الغول) zostało przeszczepione do języków europejskich w formie ghoul, a następnie rozpowszechniło się w literaturze i folklorze zachodnim. W wielu przekazach ghul bywa utożsamiany z istotą demoniczną bardziej złośliwą niż przeciętny dżinn, czasem określaną jako potomstwo Iblisa (szatana).
Symbolika i użycie metaforyczne
Ze względu na zwyczaj żerowania na zmarłych, określenie ghul przeniknęło do mowy potocznej jako pejoratywne określenie osób zajmujących się makabrą (np. grabarzy w potocznym ujęciu) lub ludzi o upodobaniu do makabrycznych przedmiotów i tematów. W literaturze i opowieściach ghul jest symbolem nie tylko fizycznego zagrożenia, ale też moralnego skażenia i tablicy lęków związanych ze śmiercią.
W kulturze i astronomii
Motyw ghula pojawia się w klasycznych zbiorach opowieści arabskich i perskich oraz w ludowych przekazach z regionów Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki. Z czasem trafił też do literatury zachodniej za pośrednictwem tłumaczeń i adaptacji, stając się popularnym motywem w literaturze grozy, filmach oraz grach fabularnych i komputerowych.
Gwiazda Algol (β Persei) wzięła swoją nazwę od arabskiego określenia dla tego stworzenia; tradycyjna nazwa gwiazdy, al-ghūl, bywa tłumaczona jako "głowa demona" lub "ghul" i związana jest z dawnymi wierzeniami astrologicznymi, według których ta gwiazda miała przynosić pecha i nieszczęścia.
Współczesne adaptacje
Współcześnie ghul funkcjonuje zarówno jako element folkloru, jak i jako inspiracja w popkulturze: pojawia się w opowieściach grozy, filmach, serialach, komiksach i grach (gdzie często zachowuje cechy kanoniczne — żerowanie na trupach, zmiennokształtność i agresję). Równocześnie badacze kultury i literatury analizują postać ghula jako przykład przenikania motywów ludowych do kultury masowej oraz jako nośnik istniejących w społeczeństwie obaw i tabu.
Pomimo licznych wariantów i adaptacji, rdzeń legendy o ghulu — demonicznym, żernym stworzeniu związanym ze śmiercią, pustynią i cmentarzami — pozostaje rozpoznawalny w wielu regionach i epokach.
W Iranie
W irańskich mitologiach, ghule są stworzeniami bardzo podobnymi do ludzi, ale większymi. Zazwyczaj są one mniej inteligentne i niekoniecznie złe. Większość perskojęzycznych użytkowników języka używa Ghoul do opisania dużych ludzi (w przenośni "gigantów"). W zależności od sytuacji może to być uznane za obelgę lub nie.
Jak pokazane są ghule
Ghule i stworzenia podobne do nich były przedstawiane na różne sposoby w fikcji, w tym w serii dark fantasy, opowiadaniach Briana McNaughtona, powieści Michaela Slade'a "Ghoul", serii "Ringworld" Larry'ego Nivena, serii J.K. Rowling o Harrym Potterze, "Kronikach Narnii", pracach Caitlína R. Kiernana, serii "Anita Blake" Laurell K. Hamilton i "Aktach Dresdena" Jima Butchera.
Literatura
Morlokowie to fikcyjny gatunek kanibalistycznych ghuli, stworzony przez H. G. Wellsa do jego powieści z 1895 roku, The Time Machine. Morlokowie, jak również inny domniemany odłam ludzi, Eloi, istnieją w świecie przyszłości w roku 802,701 n.e. w The Time Machine.
W powieści Brama Stokera Dracula z 1897 roku pojawia się postać, która zachowuje się jak ghul. Postać ta nazywa się Renfield. Pod wpływem wampira Renfield staje się jego chętnym niewolnikiem. Nabiera ochoty na zjadanie żywych istot w nadziei na pozyskanie dla siebie ich siły życiowej. Po zamknięciu w przytułku, rozważa zjedzenie ludzkiego sanitariusza szpitalnego, ale odkrywa, że może tylko schwytać i skonsumować muchy, pająki i okazjonalne ptaki.
W fikcji H. P. Lovecrafta ghul jest członkiem nocnej rasy, która żyje pod ziemią. Niektóre ghule były kiedyś ludźmi, ale dieta złożona z ludzkich zwłok, a być może także opieka właściwych ghuli, zmieniła je w przerażające, bestialskie humanoidy. W opowiadaniu "Pickman's Model" (1927), pierwszym opowiadaniu Lovecrafta o ghulach, są one potworami nie do opisania; jednakże w jego wcześniejszej noweli "The Dream-Quest of Unknown Kadath" (1926), ghule są nieco mniej niepokojące, czasami nawet komiczne, a także pomocne i lojalne wobec głównego bohatera. Richard Upton Pickman, godny uwagi bostoński malarz, który zniknął w tajemniczy sposób w "Pickman's Model", w "Dream-Quest" sam pojawia się jako ghul. Podobne wątki pojawiają się w "The Lurking Fear" (1922) i "The Rats in the Walls" (1924). Oba opowiadania mówią o istnieniu podziemnych klanów zwyrodniałych, kanibali lub żywiących się padliną ludzi.
W nowoczesnej i współczesnej fikcji, ghule są często mylone z innymi rodzajami nieumarłych, zazwyczaj bezmyślnymi odmianami zombie. Chociaż współczesna fikcja (po 1954 roku), szczególnie I Am Legend z 1954 roku, sugeruje, że te ostatnie istoty dzielą kanibalistyczne zwyczaje z ghulami, to jednak powszechnie uważa się, że wampiry i zombie preferują żywe ofiary.
W serii Diuna Franka Herberta Ghola to zmarła osoba, która została przywrócona do życia dzięki tajnej, prawie nielegalnej technologii Tleilaxu. Tradycyjnie, Ghola zostaje pozbawiony wspomnień z poprzedniego życia i nauczony nowych umiejętności. Ghola są często sprzedawani przez Tleilaxu szlachcie jako służący i utrzymankowie. Biorąc pod uwagę ich wysoce przesądną naturę, Fremeni są nieufni wobec gholi, pomimo potencjalnej użyteczności żywych trupów. Niejasność co do tego, czy utajone wspomnienia "starego ja" są nadal obecne w umyśle gholi, czy też nie, jest przedmiotem długiej debaty w całej historii. Sugeruje się, że termin ghola pochodzi z języka arabskiego, podobnie jak inne terminy w serii Diuna.
Filmy i telewizja
Chociaż w wielu scenariuszach pojawiały się ghule, pierwszym dużym filmem o tej tematyce był brytyjski film z 1933 roku zatytułowany The Ghoul. Aktor Boris Karloff gra w nim umierającego egiptologa, który posiada okultystyczny klejnot, znany jako Wieczne Światło, który, jak wierzy, zapewni mu nieśmiertelność, jeśli zostanie z nim pochowany i w ten sposób będzie mógł podarować go Anubisowi w zaświatach. Oczywiście, jego kłótliwi, chciwi spadkobiercy i współpracownicy woleliby zatrzymać klejnot dla siebie. Karloff przysięga, że powstanie z grobu i pomści się na każdym, kto wtrąci się w jego plan, i dotrzymuje tej obietnicy, gdy jeden z jego kolegów po śmierci kradnie Wieczne Światło.
W 1968 roku film George'a A. Romero "Noc żywych trupów" połączył ożywione zwłoki (zombie) z kanibalistycznymi potworami (ghulami). W ten sposób powstały nowe filmowe potwory, bardziej przerażające niż którykolwiek z nich osobno. Termin "ghul" był terminem rzeczywiście użytym w filmie. Termin zombie pojawił się później, już po premierze filmu. Romero nigdy nie myślał o nich w ten sposób; powiedział, że myślał o karaibskich stworach, kiedy usłyszał termin zombie.
Turecki film "Milk Brothers" z 1976 roku (oryginalna historia H. Rahmi Gurpinar "Ghoul") to turecka komedia. Tutaj ghul to potwór z dodatkową mocą. Ghul to potwór, który w dawnych czasach służył do straszenia małych dzieci, więc tutaj ghul służy do straszenia nie tylko małych dzieci, ale i dużych ludzi.
W brytyjskim filmie "The Ghoul" z 1975 roku (niezwiązanym z filmem Karloffa) Peter Cushing występuje w roli misjonarza, którego syn podczas podróży po Indiach nabrał ochoty na ludzkie mięso. W miarę jak umysł i ciało syna degenerują się, Cushing wysyła kilku młodych ludzi i przygotowuje ich jako pożywienie dla swojego potomstwa, które trzyma zamknięte na strychu.
W filmie antologii The Monster Club z 1975 roku pojawiła się scena, w której wioska ghuli natknęła się na nieostrożnego podróżnika (Stuart Whitman), który tymczasowo ucieka przed stworzeniami z pomocą jednej pół-ludzkiej dziewczyny, ale zostaje schwytany, gdy okazuje się, że ghule mają przedstawicieli zamieszkujących nasz normalny ludzki świat.
W anime i mangi serii Hellsing, ghule są zombie-podobne stworzenia, które są tworzone, gdy "chipped" (technologiczne) wampir drenuje ofiarę do śmierci, lub, w mandze, gdzie wampir drenuje krew kogoś, kto nie jest dziewicą. Jeśli zostaną śmiertelnie zranione, natychmiast rozpadają się w proch. Są pod kontrolą wampira, który ich ugryzł, jedzą ludzkie mięso i są wystarczająco inteligentne, by używać broni palnej. Nierzadko zdarza się, że wampir tworzy małą armię ghuli do ataku lub obrony.
"The Ghoul" to pseudonim sceniczny gospodarza telewizji grozy z Cleveland, Rona Sweeda.
Seria komiksów o Batmanie, w tym film z 2005 roku Batman Begins, ma antagonistę o imieniu Rā's al-Ghūl, którego nazwa pochodzi od oryginalnej arabskiej nazwy gwiazdy Algol w gwiazdozbiorze Perseusza, co oznacza "głowę potwora (tj. Meduzy)".
Powiązane strony
- Genie
- Graverobber
- Grabarz
- Demon
- Nieumarli
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest ghul?
O: Ghul to potwór ze starożytnego folkloru arabskiego, który żyje na cmentarzach i innych niezamieszkanych miejscach i jest diabelskim rodzajem dżinna.
P: Skąd pochodzi słowo "ghoul"?
O: Angielskie słowo "ghoul" pochodzi od arabskiej nazwy tego stworzenia: الغول ghūl, co dosłownie oznacza "demon".
Q: Jaka jest żeńska forma ghula?
O: Żeńska forma ghul jest podawana jako "ghouleh" w Muhawi i Kana.
Q: Jaka jest forma liczby mnogiej słowa "ghoul"?
O: Liczba mnoga słowa "ghoul" to "ghilan".
P: Czym jeszcze jest ghul?
O: Upiór jest również znany jako zmiennokształtny demon, który żyje na pustyni i może przybrać postać zwierzęcia, zwłaszcza hieny.
P: Co ghul robi nieostrożnym podróżnikom na pustyni?
O: Ghul zwabia nieostrożnych podróżników na pustynię, a następnie zabija ich i zjada.
P: Dlaczego słowo "ghul" jest czasami używane w odniesieniu do zwykłego człowieka?
O: Słowo "ghul" jest czasami używane w odniesieniu do zwykłego człowieka, takiego jak rabuś grobów, lub do każdego, kto lubi makabrę, ze względu na zwyczaj ghula do okradania grobów i zjadania zmarłych.
Przeszukaj encyklopedię