Emma Goldman (27 czerwca 1869 - 14 maja 1940) była jedną z najbardziej znanych anarchistek z końca XIX wieku i początku do połowy lat 1900.

Wczesne życie i emigracja

Emma Goldman urodziła się w Kownie (wówczas część Imperium Rosyjskiego, dziś Kowno na Litwie) w rodzinie żydowskiej. W młodym wieku wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych (przybyła w drugiej połowie lat 80. XIX wieku). W Nowym Jorku zetknęła się z ruchem robotniczym i ideami anarchistycznymi, które ukształtowały jej późniejszą działalność.

Działalność polityczna

Emma Goldman stała się znana jako energiczna mówczyni i organizatorka. W swoich wystąpieniach i pismach poruszała tematy:

  • praw robotniczych i solidarności z ruchami strajkowymi (m.in. w kontekście strajków przemysłowych końca XIX wieku),
  • wolności słowa i wolności prasy,
  • praw kobiet — w tym prawa do antykoncepcji i krytyki instytucji małżeństwa, które postrzegała jako narzędzie opresji wobec kobiet,
  • koncepcji „wolnej miłości” (odrzucenia państwowego i religijnego przymusu w sprawach intymnych),
  • antywojennego stanowiska i sprzeciwu wobec powszechnego poboru do armii.

Była blisko związana z Aleksandrem Berkmanem — razem tworzyli centralne postaci amerykańskiego ruchu anarchistycznego. W 1906 r. Goldman założyła i redagowała czasopismo Mother Earth, które stało się ważnym forum dla anarchistycznych idei, literatury i debat politycznych.

Aresztowania, represje i deportacja

Działalność Goldman wielokrotnie ściągała na nią uwagę władz. Była aresztowana i więziona za działalność uznawaną przez państwo za podżeganie oraz za antywojenną agitację podczas I wojny światowej. W czasie tzw. Red Scare po zakończeniu wojny, w 1919 roku, Emma Goldman została internowana i ostatecznie deportowana z USA na pokładzie statku, który w historii przeszedł do nazw jako „Soviet Ark” (deportacja dotyczyła grupy wielu obcokrajowców o poglądach radykalnych).

Pobyt w Rosji i rozczarowanie bolszewikami

Po deportacji Goldman trafiła do sowieckiej Rosji. Początkowo interesowała się rewolucją, lecz szybko stała się krytyczna wobec sposobu, w jaki bolszewicy narzucali władzę i tłumili wolność słowa oraz niezależne organizacje. Z tych doświadczeń powstała jej ważna książka My Disillusionment in Russia (1923), w której opisała swoje rozczarowanie przeprowadzaną tam polityką i represjami wobec anarchistów i innych opozycjonistów.

Dalsza działalność, podróże i poglądy

Po opuszczeniu Rosji Emma Goldman kontynuowała działalność polityczną i wykładową w Europie i Ameryce. Popierała ruchy anarchistyczne i lewicowe w różnych krajach, aktywnie komentowała wydarzenia międzynarodowe (m.in. w kontekście hiszpańskiej wojny domowej w latach 30.), nadal była orędowniczką praw kobiet, swobód obywatelskich i antymilitaryzmu.

Publikacje i wpływ intelektualny

  • Anarchism and Other Essays (1910) — zbiór esejów prezentujących podstawy poglądów Goldman;
  • My Disillusionment in Russia (1923) — relacja i krytyka rewolucji bolszewickiej z perspektywy anarchistki;
  • Living My Life (dwa tomy, 1931) — obszerna autobiografia, ważne źródło do poznania jej życia i poglądów.

Jej publicystyka i działalność przyczyniły się do popularyzacji kwestii takich jak prawo do antykoncepcji, wolność słowa czy prawa pracownicze, a także do rozwoju myśli anarchistycznej i feministycznej w XX wieku.

Śmierć i dziedzictwo

Emma Goldman zmarła 14 maja 1940 roku w Toronto (Kanada). Jej życie i pisma pozostawiły trwały ślad w historii ruchów lewicowych, feministek i zwolenników wolności obywatelskich. Do dziś jest postrzegana jako postać kontrowersyjna, ale i inspirująca — symbol nieustępliwej obrony poglądów, krytyki autorytaryzmu oraz walki o prawa jednostki wobec państwa i instytucji.

Główne obszary, w których Emma Goldman miała wpływ:

  • ruch anarchistyczny i teoria polityczna,
  • równość płci i prawa reprodukcyjne,
  • wolność słowa i swobody obywatelskie,
  • antymilitarystyczna krytyka państwowych form przemocy.

Jej życie dokumentowane jest w licznych biografiach, zbiorach listów i archiwach (między innymi w The Emma Goldman Papers), a jej pisma pozostają przedmiotem badań w historii idei i ruchów społecznych.