Sir Henry Morton Stanley GCB (urodzony jako John Rowlands; 28 stycznia 1841 - 10 maja 1904) był walijskim dziennikarzem i odkrywcą. Zasłynął z eksploracji Afryki Środkowej oraz poszukiwań misjonarza i odkrywcy Davida Livingstone'a.

Urodzony jako John Rowlands, Stanley miał burzliwe i trudne dzieciństwo. Według jego własnych relacji był porzucony i częściowo wychowywany w instytucjach opiekuńczych; w młodości opuścił Walię i rozpoczął życie, które ostatecznie zaprowadziło go do Ameryki Północnej. Z czasem przyjął imię Henry Morton Stanley i związał się z dziennikarstwem. Jego doświadczenia i umiejętności logistyczne zadecydowały o późniejszym zaangażowaniu w liczne ekspedycje afrykańskie.

Wyprawy i odkrycia

Najbardziej znane wydarzenie w karierze Stanleya to odnalezienie Davida Livingstone'a w Ujiji nad jeziorem Tanganika 10 listopada 1871 roku. Kiedy znalazł Livingstone'a, Stanley podobno zapytał: "Dr Livingstone, jak mniemam?" Spotkanie to stało się jednym z najsłynniejszych epizodów w historii eksploracji Afryki i przyniosło Stanleyowi międzynarodową sławę.

Po odnalezieniu Livingstone'a Stanley prowadził dalsze wyprawy, w trakcie których badał dorzecze Konga, kartował nowe szlaki i prowadził poszukiwania źródeł Nilu. Jako podróżnik i korespondent opisał swoje przejścia w kilku książkach popularnych w Europie i Ameryce, m.in. w dziele How I Found Livingstone oraz w znanym i kontrowersyjnym Through the Dark Continent (1878).

W latach 80. XIX wieku pracował również na zlecenie króla Leopolda II Belgii, wykonując misje badawcze i przegląd terenów, które później stały się częścią Konga Wolnego Państwa. W 1887–1889 dowodził ekspedycją Emin Pasha Relief Expedition, której celem było uratowanie Emin Paszy w regionie Equatoria; wyprawa ta przeszła do historii z powodu trudnych warunków, ogromnych strat ludzkich i zarzutów o stosowanie brutalnych metod.

Kontrowersje i krytyka

Wyprawy Stanleya znane są z okrucieństwa i mordów na Afrykańczykach. Ma najwyższy wskaźnik zabójstw wśród odkrywców Afryki. Jego metody — przymusowa rekrutacja nosicieli, surowa dyscyplina, użycie przemocy wobec lokalnych społeczności — były i są przedmiotem ostrej krytyki. Współcześni badacze i historycy podkreślają, że działania Stanleya przyczyniły się do utrwalenia praktyk przymusowej eksploatacji, które później rozwinęły się i zostały wykorzystane w kolonialnym systemie Konga Leopolda II.

Jednocześnie w czasach swoich wypraw Stanley był uznawany za bohatera przez część opinii publicznej i władze europejskie, które widziały w jego podróżach wkład w wiedzę geograficzną i dowody odwagi. Mimo krytyki, był bardzo podziwiany i wspierany przez monarchie brytyjską i belgijską, a w 1899 roku pasowany na rycerza.

Polityka, publikacje i spuścizna

Stanley nie ograniczał się do eksploracji. Był także publicystą i autorem relacji z podróży, które miały duży wpływ na opinię publiczną w Europie i USA. Jego najważniejsze prace to m.in.:

  • How I Found Livingstone (1872) — relacja z wyprawy do Livingstone'a;
  • Through the Dark Continent (1878) — obszerna relacja z podróży przez środkową Afrykę;
  • In Darkest Africa (1890) — opis ekspedycji Emin Pasha Relief Expedition.

W polityce reprezentował okręg Lambeth North jako poseł w latach 1895–1900, co dodatkowo zwiększyło jego rozpoznawalność w Wielkiej Brytanii.

Pamięć i ocena historyczna

Postać Stanleya pozostaje dziś silnie ambiwalentna. Dla niektórych jest pionierem nauki geograficznej i zręcznym organizatorem ekspedycji; dla innych — symbolem brutalności kolonialnej eksploracji i współodpowiedzialności za tragedie ludności Afryki Środkowej. Współczesne opracowania historyczne starają się ocenić jego dorobek krytycznie, rozdzielając wkład naukowy i kartograficzny od moralnych i etycznych konsekwencji jego metod działania.

Stanley zmarł 10 maja 1904 roku. Jego życie i działalność pozostają przedmiotem badań, debat i licznych reinterpretacji, a także inspiracją do dyskusji o etyce badań terenowych i o spuściźnie kolonializmu.