Aleksandr Sołżenicyn (11 grudnia 1918 - 3 sierpnia 2008) był rosyjskim pisarzem. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1970 roku.
Sołżenicyn był powieściopisarzem, dramaturgiem i historykiem. Dzięki jego pracom znany stał się Gułag, sowiecki obóz pracy. W 1970 roku otrzymał za nie literacką Nagrodę Nobla, ale w 1974 roku został wygnany ze Związku Radzieckiego. W 1994 roku Sołżenicyn wrócił do Rosji. Po śmierci (na serce) odbył się jego państwowy pogrzeb. Sołżenicyn miał duże znaczenie dla ukazania, jak wyglądało życie w czasach sowieckich.
Podczas pobytu w więzieniu porzucił marksizm i przeszedł na prawosławie.
Życie i droga do pisarstwa
Aleksandr Sołżenicyn urodził się w 1918 roku na terenie północnego Kaukazu. Studiował matematykę i fizykę na uniwersytecie w Rostowie nad Donem. W czasie II wojny światowej służył jako oficer artylerii w Armii Czerwonej. Po wojnie został aresztowany za prywatne krytyczne uwagi o kierownictwie partii i w 1945 roku skazany na pobyt w obozach pracy i zesłanie. Okres ten stał się fundamentem jego późniejszej twórczości literackiej i reportażowej.
Doświadczenia w obozach i najważniejsze dzieła
Na podstawie własnych przeżyć oraz relacji innych więźniów Sołżenicyn opisał brutalność systemu obozowego, ujawniając mechanizmy represji i degrengolady moralnej. Najsłynniejsze książki, które przyniosły mu międzynarodową sławę i wywołały silne reakcje w ZSRR i na Zachodzie, to m.in.:
- Dzień Iwana Denisowicza (One Day in the Life of Ivan Denisovich) – opublikowana w 1962 roku (czas "odwilży" po śmierci Stalina); realistyczny obraz jednego dnia w życiu więźnia obozu;
- Szpital polowy i Rak (Cancer Ward) – powieści poruszające temat ludzkiej kondycji, choroby i mechanizmów władzy;
- Pierwsze koło (The First Circle) – powieść częściowo osadzona w obozie dla specjalistów, łącząca elementy powieści obozowej i moralnej refleksji;
- Archipelag GUŁag (The Gulag Archipelago) – monumentalne dzieło-reportaż, oparte na wspomnieniach, dokumentach i wywiadach, ukazujące skalę systemu obozów pracy sowieckich; opublikowane na Zachodzie w latach 70., stało się jednym z najważniejszych świadectw zbrodni totalitarnych XX wieku.
Nagroda Nobla, wygnanie i życie na emigracji
W 1970 roku Sołżenicyn otrzymał literacką Nagrodę Nobla – kapituła podkreśliła etyczną siłę jego twórczości i jej kontynuację najlepszych tradycji literatury rosyjskiej. W związku z rosnącą presją władz radzieckich i działalnością opozycyjną autora, w 1974 roku został zmuszony do opuszczenia ZSRR. Spędził następnie kilkanaście lat na emigracji w Niemczech, w Szwajcarii i w Stanach Zjednoczonych (m.in. w stanie Vermont), gdzie kontynuował pracę literacką i publicystyczną.
Powrót do Rosji, śmierć i pogrzeb
Po upadku ZSRR i w okresie transformacji politycznej Sołżenicyn powrócił do Rosji w 1994 roku. Jego powrót i późniejsze poglądy – konserwatywne, patriotyczne, często krytyczne wobec zachodnich przemian i liberalnych elit – budziły zarówno sympatię, jak i kontrowersje. Zmarł 3 sierpnia 2008 roku na niewydolność serca. Jego pogrzeb miał charakter uroczystości państwowej i zgromadził wielu polityków, literatów i zwolenników.
Znaczenie i kontrowersje
Sołżenicyn jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych kronikarzy radzieckich zbrodni i za autora, który przyczynił się do ujawnienia skali represji w ZSRR. Jego prace miały ogromny wpływ na opinię publiczną zarówno w krajach bloku wschodniego, jak i na Zachodzie, stając się ważnym elementem literatury świadectwa (testimony literature) i dyskursu o prawach człowieka.
Jednocześnie jego późniejsze poglądy polityczne, związane z konserwatyzmem, rosyjskim nacjonalizmem i krytyką liberalizmu, oraz niekiedy kontrowersyjne wypowiedzi na tematy narodowe i religijne wzbudzały krytykę i debatę. W literaturze i historiografii Sołżenicyn pozostaje postacią złożoną – zarówno chwaloną za odwagę i rzetelność w ujawnianiu zła systemu, jak i analizowaną pod kątem konsekwencji jego poglądów po powrocie do Rosji.
Wybrane dzieła
- Dzień Iwana Denisowicza (1962)
- Rak (Cancer Ward) (1966)
- Pierwsze koło (The First Circle) (1968)
- Archipelag GUŁag (The Gulag Archipelago) (tomy ukończone w latach 1968–1971, publikacja na Zachodzie 1973)
- Wiele krótszych opowiadań, esejów i tekstów publicystycznych dotyczących historii, religii i moralności
Sołżenicyn pozostawił trwały ślad w literaturze XX wieku jako pisarz, który połączył doświadczenie osobiste z szeroką analizą systemu totalitarnego, a jednocześnie prowokował ważne pytania o tożsamość narodową, wiarę i odpowiedzialność jednostki wobec władzy.