Amerykański prezydent Harry S. Truman wygłosił 12 marca 1947 roku przemówienie do Kongresu USA, w którym ogłosił nowy kierunek polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Wystąpienie to dotyczyło przede wszystkim pomocy dla Grecji i Turcji, ale w praktyce stało się symbolem szerszej strategii powstrzymywania ekspansji komunizmu. Właśnie ten program nazwano później Doktryną Trumana. Wielu historyków uważa, że był to jeden z najważniejszych momentów początku zimnej wojny.
Tło historyczne
Doktryna Trumana pojawiła się w wyjątkowo napiętym momencie powojennej historii. Europa była zniszczona po kosztach II wojny światowej, gospodarki wielu państw były osłabione, a w wielu regionach rosły wpływy ruchów lewicowych i komunistycznych. W lutym 1947 roku Wielka Brytania poinformowała, że nie będzie już w stanie finansowo wspierać Grecji i Turcji. Brytyjczycy byli wyczerpani wojną i problemami gospodarczymi, dlatego ciężar pomocy miał przejąć Waszyngton.
Truman i jego administracja obawiali się, że jeśli Stany Zjednoczone nie zareagują, sytuacja polityczna w regionie może się pogorszyć. Grecja znajdowała się w stanie wojny domowej, a w Turcji narastała presja geopolityczna ze strony Związku Radzieckiego. Prezydent uznał, że jeśli jedno państwo upadnie pod presją komunizmu, kolejne mogą podążyć tą samą drogą.
Treść doktryny
W przemówieniu Truman stwierdził, że polityką Stanów Zjednoczonych powinno być wspieranie „wolnych narodów”, które opierają się naciskom ze strony uzbrojonych mniejszości lub presji zewnętrznej. Choć nie użył jeszcze późniejszych, prostych formułek, przesłanie było jasne: USA mają pomagać państwom zagrożonym przejęciem przez reżimy komunistyczny.
Truman mylnie sądził, że Sowieci aktywnie wspierają greckich komunistycznych partyzantów, choć w tamtym momencie nie istniały jednoznaczne dowody na pełną kontrolę Moskwy nad sytuacją w Grecji. Mimo to administracja amerykańska uznała, że zagrożenie dla równowagi sił jest na tyle poważne, iż potrzebna jest szybka i zdecydowana reakcja.
Znaczenie polityczne
Doktryna Trumana była wielką zmianą w amerykańskiej polityce zagranicznej. Oznaczała odejście od izolacjonizmu i przyjęcie bardziej aktywnej roli USA w świecie. Od tej chwili Stany Zjednoczone zaczęły traktować przeciwdziałanie komunizmowi jako jeden z głównych celów swojej polityki międzynarodowej.
Historyk polityczny Walter LaFeber napisał, że „doktryna stała się ideologiczną tarczą”, co można rozumieć jako sposób uzasadnienia amerykańskiej interwencji i obecności w różnych częściach świata. W praktyce była to nie tylko deklaracja moralna, ale też narzędzie polityczne, które miało legitymizować pomoc wojskową i gospodarczą dla państw zagrożonych wpływami ZSRR.
Skutki doktryny
Jednym z bezpośrednich następstw tej polityki był Plan Marshalla, czyli szeroki program odbudowy gospodarczej Europy Zachodniej. Pomoc finansowa miała nie tylko wesprzeć zniszczone wojną kraje, ale także ograniczyć atrakcyjność ruchów radykalnych i ustabilizować sytuację polityczną.
Doktryna Trumana zapoczątkowała też długotrwałe zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w konflikty lokalne i regionalne na całym świecie. Z czasem polityka powstrzymywania komunizmu objęła także kolejne regiony, a rywalizacja między USA a ZSRR stała się jednym z głównych tematów całej zimnej wojny.
W efekcie wystąpienie Trumana z 1947 roku stało się nie tylko reakcją na kryzys w Grecji i Turcji, ale także początkiem nowej epoki w stosunkach międzynarodowych. Od tego momentu amerykańska polityka zagraniczna coraz wyraźniej opierała się na przekonaniu, że bezpieczeństwo USA zależy również od stabilności politycznej innych państw.
