Tempera (tempera jajeczna) — definicja i historia malarstwa temperowego

Definicja i skład

Tempera to farba spoiwowa, w której pigment jest łączony z emulgatorem (zwykle białkiem jaja — żółtkiem lub rzadziej białkiem — albo innymi spoiwami jak kazeina czy klej skórny). W przypadku klasycznej tempery jajecznej spoiwem jest żółtko jaja kurzego zmieszane z niewielką ilością wody. W wariantach historycznych stosowano też kleje roślinne lub zwierzęce (np. klej kostny) oraz kazeinę (białko mleka). Podłoże do tempery to najczęściej drewniane płyty pokryte gesso (mieszanka kredy i kleju), rzadziej płótno przygotowane specjalną gruntowną warstwą.

Krótka historia

• Tempera była dominującą techniką malarską w ikonografii bizantyjskiej i średniowiecznej Europie oraz wczesnym renesansie — przykłady to prace takich artystów jak Cimabue, Duccio czy Fra Angelico.
• W renesansie tempera pozostawała ważna na panelach, ale od końca XV wieku i zwłaszcza w XVI wieku zaczęło ustępować miejsca malarstwu olejnemu, które dawało większe możliwości modelowania światłocienia i dłuższy czas pracy z farbą.
• Tempera przetrwała w tradycji ikonopisów prawosławnych oraz w ilustracji rękopisów. W XX wieku technikę tę częściowo odrodzili artyści poszukujący precyzyjnej, matowej powierzchni i trwałości — przykładowo Paul Klee czy Andrew Wyeth pracowali z temperą lub podobnymi technikami.

Charakterystyka techniczna

• Szybkie schnięcie: tempera wysycha bardzo szybko, co wymusza pracę warstwami i krótkie, precyzyjne pociągnięcia pędzla.
• Matowe, przejrzyste warstwy: obrazy temperowe mają zwykle płaski, jedwabisty mat; kolory są żywe, ale nie błyszczące.
• Trwałość: przy prawidłowym przygotowaniu podłoża i zabezpieczeniu, tempera jest bardzo trwała — wiele średniowiecznych paneli przetrwało do dziś.
• Technika warstwowa: buduje się kolor przez liczne cienkie warstwy i hatching (krzyżowa kreska), zamiast modelowania grubymi impastami jak w oleju.
• Podłoże: najlepsze wyniki daje twarde, stabilne podłoże (drewniane panele) pokryte gładkim gesso; tempera na luźnym płótnie jest bardziej podatna na pęknięcia.

Jak się przygotowuje temperę jajeczną (krótko)

• Oddzielić żółtko od białka (białko można zachować do innych technik, np. glairu do iluminacji).
• Przekłuć błonkę żółtka i odlać zawartość do naczynia; żółtko można rozcieńczyć niewielką ilością wody i wymieszać z pigmentem w suchym proszku, aż powstanie jednolita emulsyjna masa.
• Pracować cienkimi warstwami; do pielęgnacji farby używa się czystej wody, a nadmiar wilgoci usuwa się szybko.
• Uwaga: stosowanie surowych jaj wymaga zachowania higieny i krótkiego czasu przechowywania mieszanek — niektóre warsztaty przygotowują tylko ilość potrzebną na sesję malarską lub dodają konserwanty.

Różnice między temperą, gwaszem i farbą plakatową

Terminologia bywa myląca: współczesna farba plakatowa jest często nazywana "temperą szkolną", lecz technicznie jest to gwasz — czyli wodna farba o nieco innym spoiwie (zwykle syntetyczne żywice lub lateks). Gwasz daje kryjącą, matową warstwę i łatwiej rozpuszcza się w wodzie, jest przystosowany do użytkowania w edukacji i ilustracji, ale nie wykazuje tych samych właściwości materiałowych i trwałości co autentyczna tempera jajeczna.

Konserwacja i problemy

• Obrazy temperowe są trwałe, ale wrażliwe na mechaniczne odkształcenia podłoża — dlatego panele drewniane muszą być stabilne, a grunt dobrze przyczepny.
• Przez swą kruchość tempera może pękać przy dużych zmianach wilgotności i temperatury. Konserwacja wymaga pracy specjalistów od dzieł na deskach i zabiegów stabilizacyjnych.

Podsumowanie

Tempera, a zwłaszcza tempera jajeczna, to historyczna i technicznie specyficzna technika malarska charakteryzująca się szybkim schnięciem, matową powierzchnią i dużą trwałością przy właściwym przygotowaniu podłoża. Choć w pewnym momencie została w dużej mierze wyparta przez malarstwo olejne, wciąż ma swoje zastosowania w ikonografii, konserwacji oraz w pracowniach współczesnych artystów poszukujących precyzji i specyficznego efektu matowego.