Opowiada o walce między miłością świętą i profanum oraz o odkupieniu (zbawieniu) przez miłość. Opowieść oparta jest na historycznej postaci Tannhäusera, o którym niewiele wiadomo poza mitami na jego temat. Jest to również opowieść o micie Wenus, ale także o średniowiecznym Minnesingerze (minstrelu). Połowa opery rozgrywa się w scenerii historycznej, a połowa w mitologicznym Venusberg.
Akt 1. Wraz z nadejściem chrześcijaństwa, dawni bogowie i boginie starożytnego świata zostali rozproszeni. Wenus zamieszkała na górze Wenus w Niemczech. Tannhäuser, minstrel, spędza z nią czas. Zmęczył się swoim pobłażliwym i znużonym życiem. Tęskni za powrotem do świata wyższego. Wenus uwalnia go, ale przepowiada, że kiedyś do niej powróci. Minstrel znajduje się w dolinie Wartburga, w domu swojej dawnej miłości Elżbiety. Podczas modlitwy odkrywa go landgraf i jego rycerze. Witają go serdecznie. Wraca z nimi do zamku.
Akt 2. Elżbieta wchodzi radośnie do zamkowej Sali Pieśni. Jest zachwycona, że Tannhäuser powrócił. Odnawia z nim swoje miłosne śluby. Wolfram, przyjaciel Tannhäusera, patrzy na nią z żalem. On też kocha Elżbietę. Landgraf ogłasza konkurs pieśni. Goście wypełniają salę. Śpiewacy mają śpiewać o prawdziwej naturze miłości. Podczas gdy inni śpiewają o miłości czystej, Tannhäuser śpiewa o miłości profanującej. Goście są zszokowani. Elżbieta staje w obronie Tannhäusera. Landgraf nakazuje Tannhäuserowi udać się do Rzymu i prosić papieża o przebaczenie. Minstrel dołącza do grupy pielgrzymów i wyrusza w drogę.
Akt 3. Minęły miesiące. Tannhäuser nie powrócił z pielgrzymami. Elżbieta ma złamane serce. Wolfram śpiewa do gwiazdy wieczornej. Wolfram odnajduje Tannhäusera na ścieżce prowadzącej do zamku. Papież nie wybaczył mu z powodu czasu spędzonego z Wenus. Tannhäuser popada w rozpacz. Wenus pojawia się w wizji, nakazując Tannhäuserowi powrót do dawnego życia. Wolfram szepcze imię Elżbiety. Wizja znika. Pojawia się orszak niosący martwą Elżbietę. Tannhäuser rzuca się na jej zwłoki i umiera. Pojawiają się pielgrzymi, którzy ogłaszają cud. Rozkwita drewniana laska papieża. Tannhäuserowi przebaczono.
