Szpaki to rodzina małych i średnich ptaków – Sturnidae. W obrębie tej rodziny wyróżnia się około 120 gatunków, należących do przechodnich i różnorodnych ptaków pieśniowych. Najbardziej znanym i rozpowszechnionym gatunkiem jest Sturnus vulgaris (szpak zwyczajny).

Naturalny zasięg szpaków obejmuje Stary Świat — od Europy, przez Azję i Afrykę, po północną Australię i wyspy tropikalnego Pacyfiku. Kilka gatunków europejskich i azjatyckich zostało wprowadzonych przez człowieka na nowe obszary, w tym do Ameryki Północnej, Hawajów i Nowej Zelandii. Na tych terenach potrafią konkurować z rodzimymi gatunkami i często są uważane za gatunki inwazyjne.

Szpaki mają zwartą budowę ciała, silne nogi i stosunkowo krótkie skrzydła; ich lot jest silny i bezpośredni. Są to ptaki silnie społeczne — często występują w stadach, zarówno podczas żerowania, jak i na noclegach. Preferowanym siedliskiem jest stanowisko otwarte lub półotwarte (łąki, pola uprawne, parki, obrzeża lasów), choć wiele gatunków dobrze przystosowało się do życia w miastach i w sąsiedztwie człowieka.

Dietę szpaków stanowią przede wszystkim owady (zarówno dorosłe, jak i larwy), owoce, nasiona i drobne bezkręgowce. W obrębie rodziny występują gatunki skutecznie przystosowane do diety wszystkożernej, korzystające z resztek żywnościowych w zabudowaniach ludzkich. W poszukiwaniu pokarmu często stosują charakterystyczne zachowanie — otwierają dziób, rozdzielają roślinność i podłoże, co nazywane jest „badaniem rachunku otwartego”.

Upierzenie wielu gatunków jest zwykle ciemne z metalicznym, opalizującym połyskiem oraz licznymi białymi plamkami. Niektóre afrykańskie gatunki bywają określane jako szpaki błyszczące z powodu intensywnego opalizującego upierzenia. Większość gatunków gnieździ się w naturalnych lub sztucznych szczelinach i dziuplach — niektóre zajmują też budki lęgowe; składają zwykle kilka jaj (zazwyczaj 3–6), które bywają niebieskie lub białe.

Myny — grupa kilku większych gatunków występujących głównie w Azji — są częścią rodziny Sturnidae i znane są z umiejętności naśladowania dźwięków. Wiele myn przystosowało się do życia w miastach i wsiach, a niektóre z nich bywają trzymane przez ludzi jako ptaki mówiące.

Zachowanie społeczne i migracje

  • Szpaki często tworzą zwarte stada, które potrafią wykazywać skoordynowane zachowania — najsłynniejszym przykładem są spektakularne „murmurowania” (murmurations), czyli ogromne, płynnie zmieniające kształt chmury ptaków przed zachodem słońca.
  • Wiele gatunków jest częściowo lub całkowicie wędrownych; migracje zależą od gatunku i warunków klimatycznych.
  • Ptaki te wykazują złożoną komunikację wokalną i społeczną — rozpoznają indywidualne sygnały kontaktowe i potrafią koordynować zachowania stadne, np. w reakcji na drapieżniki.

Głos i naśladowanie

Szpaki mają rozbudowany repertuar głosowy: śpiew, krótkie odgłosy kontaktowe, alarmowe, a także rozbudowane sekwencje naśladowcze. Potrafią kopiować dźwięki otoczenia — od sygnałów samochodowych, przez odgłosy innych ptaków, aż po fragmenty mowy ludzkiej. Dzięki temu niektóre gatunki (zwłaszcza myny) zdobyły popularność jako ptaki potrafiące naśladować mowę.

Rozmnażanie i rozwój

Większość szpaków gniazduje w dziuplach drzew, szczelinach skalnych lub budkach lęgowych. Samica wysiaduje jaja przez około dwa tygodnie (zależnie od gatunku), po czym pisklęta są karmione przez rodziców i zwykle opuszczają gniazdo po kilku tygodniach. Długość życia w naturze wynosi zazwyczaj do kilkunastu lat, choć zależy od gatunku i presji środowiskowej.

Relacje z człowiekiem i ochrona

  • W wielu regionach szpaki są uważane za pożyteczne, bo ograniczają populacje szkodników, jednak tam, gdzie zostały wprowadzone, bywają uciążliwe dla rolnictwa i konkurują z rodzimymi gatunkami.
  • Niektóre wyspiarskie gatunki szpaków są zagrożone wyginięciem z powodu utraty siedlisk, wprowadzenia drapieżników i presji antropogenicznej; w związku z tym prowadzi się programy ochrony i reintrodukcje.
  • W miejscach, gdzie szpaki stanowią problem (np. duże zagęszczenia w sadach), stosuje się metody zarządzania populacjami, ale działania takie powinny być prowadzone z uwzględnieniem prawa ochrony przyrody i zasad etycznych.

Ciekawostki

  • Jednym z najbardziej znanych zachowań jest zbiorowe formowanie się dużych, dynamicznych chmur ptaków — zjawisko to służy obronie przed drapieżnikami i wymianie informacji o miejscach żerowania.
  • Niektóre gatunki wykazują wysoki poziom inteligencji: potrafią uczyć się nowych dźwięków, rozwiązywać proste problemy i rozpoznawać członków stada po charakterystycznych głosach.

Szpaki to grupa ptaków o bogatej biologii i złożonych relacjach z człowiekiem — od gatunków cieszących oko pięknym, opalizującym upierzeniem, po te, które w nowych środowiskach stały się uciążliwymi gatunkami inwazyjnymi. Ich różnorodność ekologiczna sprawia, że są interesującym obiektem badań ornitologicznych oraz przykładem wpływu człowieka na rozmieszczenie gatunków na świecie.