Szpaki (Sturnidae): charakterystyka, występowanie i zachowania

Szpaki (Sturnidae) — charakterystyka, występowanie i zachowania: dowiedz się o upierzeniu, diecie, migracjach, inwazyjności, śpiewie i życiu stadnym tych fascynujących ptaków.

Szpaki to rodzina małych i średnich ptaków – Sturnidae. W obrębie tej rodziny wyróżnia się około 120 gatunków, należących do przechodnich i różnorodnych ptaków pieśniowych. Najbardziej znanym i rozpowszechnionym gatunkiem jest Sturnus vulgaris (szpak zwyczajny).

Naturalny zasięg szpaków obejmuje Stary Świat — od Europy, przez Azję i Afrykę, po północną Australię i wyspy tropikalnego Pacyfiku. Kilka gatunków europejskich i azjatyckich zostało wprowadzonych przez człowieka na nowe obszary, w tym do Ameryki Północnej, Hawajów i Nowej Zelandii. Na tych terenach potrafią konkurować z rodzimymi gatunkami i często są uważane za gatunki inwazyjne.

Szpaki mają zwartą budowę ciała, silne nogi i stosunkowo krótkie skrzydła; ich lot jest silny i bezpośredni. Są to ptaki silnie społeczne — często występują w stadach, zarówno podczas żerowania, jak i na noclegach. Preferowanym siedliskiem jest stanowisko otwarte lub półotwarte (łąki, pola uprawne, parki, obrzeża lasów), choć wiele gatunków dobrze przystosowało się do życia w miastach i w sąsiedztwie człowieka.

Dietę szpaków stanowią przede wszystkim owady (zarówno dorosłe, jak i larwy), owoce, nasiona i drobne bezkręgowce. W obrębie rodziny występują gatunki skutecznie przystosowane do diety wszystkożernej, korzystające z resztek żywnościowych w zabudowaniach ludzkich. W poszukiwaniu pokarmu często stosują charakterystyczne zachowanie — otwierają dziób, rozdzielają roślinność i podłoże, co nazywane jest „badaniem rachunku otwartego”.

Upierzenie wielu gatunków jest zwykle ciemne z metalicznym, opalizującym połyskiem oraz licznymi białymi plamkami. Niektóre afrykańskie gatunki bywają określane jako szpaki błyszczące z powodu intensywnego opalizującego upierzenia. Większość gatunków gnieździ się w naturalnych lub sztucznych szczelinach i dziuplach — niektóre zajmują też budki lęgowe; składają zwykle kilka jaj (zazwyczaj 3–6), które bywają niebieskie lub białe.

Myny — grupa kilku większych gatunków występujących głównie w Azji — są częścią rodziny Sturnidae i znane są z umiejętności naśladowania dźwięków. Wiele myn przystosowało się do życia w miastach i wsiach, a niektóre z nich bywają trzymane przez ludzi jako ptaki mówiące.

Zachowanie społeczne i migracje

• Szpaki często tworzą zwarte stada, które potrafią wykazywać skoordynowane zachowania — najsłynniejszym przykładem są spektakularne „murmurowania” (murmurations), czyli ogromne, płynnie zmieniające kształt chmury ptaków przed zachodem słońca.
• Wiele gatunków jest częściowo lub całkowicie wędrownych; migracje zależą od gatunku i warunków klimatycznych.
• Ptaki te wykazują złożoną komunikację wokalną i społeczną — rozpoznają indywidualne sygnały kontaktowe i potrafią koordynować zachowania stadne, np. w reakcji na drapieżniki.

Głos i naśladowanie

Szpaki mają rozbudowany repertuar głosowy: śpiew, krótkie odgłosy kontaktowe, alarmowe, a także rozbudowane sekwencje naśladowcze. Potrafią kopiować dźwięki otoczenia — od sygnałów samochodowych, przez odgłosy innych ptaków, aż po fragmenty mowy ludzkiej. Dzięki temu niektóre gatunki (zwłaszcza myny) zdobyły popularność jako ptaki potrafiące naśladować mowę.

Rozmnażanie i rozwój

Większość szpaków gniazduje w dziuplach drzew, szczelinach skalnych lub budkach lęgowych. Samica wysiaduje jaja przez około dwa tygodnie (zależnie od gatunku), po czym pisklęta są karmione przez rodziców i zwykle opuszczają gniazdo po kilku tygodniach. Długość życia w naturze wynosi zazwyczaj do kilkunastu lat, choć zależy od gatunku i presji środowiskowej.

Relacje z człowiekiem i ochrona

• W wielu regionach szpaki są uważane za pożyteczne, bo ograniczają populacje szkodników, jednak tam, gdzie zostały wprowadzone, bywają uciążliwe dla rolnictwa i konkurują z rodzimymi gatunkami.
• Niektóre wyspiarskie gatunki szpaków są zagrożone wyginięciem z powodu utraty siedlisk, wprowadzenia drapieżników i presji antropogenicznej; w związku z tym prowadzi się programy ochrony i reintrodukcje.
• W miejscach, gdzie szpaki stanowią problem (np. duże zagęszczenia w sadach), stosuje się metody zarządzania populacjami, ale działania takie powinny być prowadzone z uwzględnieniem prawa ochrony przyrody i zasad etycznych.

Ciekawostki

• Jednym z najbardziej znanych zachowań jest zbiorowe formowanie się dużych, dynamicznych chmur ptaków — zjawisko to służy obronie przed drapieżnikami i wymianie informacji o miejscach żerowania.
• Niektóre gatunki wykazują wysoki poziom inteligencji: potrafią uczyć się nowych dźwięków, rozwiązywać proste problemy i rozpoznawać członków stada po charakterystycznych głosach.

Szpaki to grupa ptaków o bogatej biologii i złożonych relacjach z człowiekiem — od gatunków cieszących oko pięknym, opalizującym upierzeniem, po te, które w nowych środowiskach stały się uciążliwymi gatunkami inwazyjnymi. Ich różnorodność ekologiczna sprawia, że są interesującym obiektem badań ornitologicznych oraz przykładem wpływu człowieka na rozmieszczenie gatunków na świecie.

Stada

Szpaki z północno-wschodniej Europy migrują, ale w południowej i zachodniej Europie zamieszkują ptaki. Szpaki są na ogół bardzo towarzyską rodziną. Większość gatunków łączy się w stadach różnej wielkości przez cały rok. W stadach tych mogą występować inne gatunki szpaków, a czasem także gatunki z innych rodzin. Ta przynależność społeczna jest oczywista w ich zachowaniu grzędowym. W sezonie nie lęgowym niektóre grzęzawiska mogą liczyć tysiące ptaków. Stada w Wielkiej Brytanii liczyły kiedyś miliony ptaków, choć obecnie jest ich mniej niż kiedyś.

Sternus vulgaris jest bardzo różnorodnym gatunkiem jesienią i zimą. Wielkość stada jest zmienna: ogromne stada to spektakularny widok i dźwięk. Stada te często przyciągają ptakidrapieżne, takie jak krogulce. Stada tworzą zwartą, kulistą formację w locie, często rozszerzającą się i kurczącą oraz zmieniającą kształt, pozornie bez żadnego przyponu.

Bardzo duże grzęzawiska, czasem nawet do 1,5 miliona ptaków, mogą tworzyć się w centrach miast, lasach lub trzcinowiskach, powodując problemy z ich odchodami. Tuż przed zachodem słońca wiosną w południowo-zachodniej Jutlandii w Danii obserwuje się ogromne stada ponad miliona szpaków. Tam gromadzą się one w marcu, aż do wyjazdu na swoje tereny lęgowe do połowy kwietnia. Ich stado tworzy złożone kształty na tle nieba, zjawisko znane lokalnie jako "Czarne Słońce". Najlepszym miejscem do obejrzenia tego spektaklu są nadmorskie bagna Tønder i Esbjerg.

Stada od pięciu do pięćdziesięciu tysięcy szpaków tworzą się na terenach Wielkiej Brytanii tuż przed zachodem słońca w środku zimy. Stada te są powszechnie nazywane Starling Moot.

• Zbiorowe zachowania zwierząt

Ameryka Północna

Chociaż w Ameryce Północnej jest około 200 milionów szpaków, wszystkie one są potomkami 60 ptaków wypuszczonych na wolność w 1890 roku (i 40 kolejnych w 1891 roku) w Central Parku w Nowym Jorku przez Eugeniusza Schieffelina. Był on członkiem Towarzystwa Aklimatyzacji Ameryki Północnej, które starało się wprowadzić do Ameryki Północnej wszystkie gatunki ptaków wymienione w pracach Williama Shakespeare'a.

Jako wprowadzony gatunek, szpaki europejskie nie są chronione na mocy Ustawy o Ptakach Migrujących. Szpaki są uważane za gatunek uciążliwy w Ameryce Północnej. Ptaki, które podróżują w ogromnych stadach, często stanowią zagrożenie dla podróży lotniczych, zakłócają pracę bydła, gonią rodzime ptaki i gnieżdżą się na blokowiskach miast. Pozostawiają po sobie żrące odchody i setki milionów dolarów szkód każdego roku. W 2008 roku amerykańscy agenci rządowi zatruli, zastrzelili i uwięzili 1,7 miliona szpaków, więcej niż jakikolwiek inny uciążliwy gatunek.

Młodociany z dużego stada w Kalifornii, USA.

Pytania i odpowiedzi

P: Jak nazywa się rodzina ptaków?

P: Gdzie szpaki występują naturalnie?

P: Czy szpaki zostały wprowadzone na inne tereny?

P: Jak szpaki szukają pożywienia?

P: Jak wygląda upierzenie szpaka?

P: Gdzie większość gatunków zakłada gniazda?

P: Czy niektóre gatunki azjatyckie są znane jako mynny?

Szukaj według litery