Patyczaki (Phasmatodea) — budowa, gatunki i występowanie
Patyczaki (Phasmatodea) — budowa, gatunki i występowanie: poznaj skamuflowane owady, ponad 3000 gatunków, ich anatomię, zasięg i ciekawostki. Zdjęcia i mapa występowania.
Patyczaki to owady należące do rzędu Phasmatodea (lub Phasmida).
Cały rząd jest zakamuflowany jako patyki lub liście. Owady liściowe należą generalnie do rodziny Phylliidae. Występują w południowej i południowo-wschodniej Azji do Nowej Zelandii.
Opisano ponad 3.000 gatunków.
Nazwa Phasmatodea pochodzi od starogreckiego φάσμα phasma, co oznacza zjawę lub fantom. Owad kijowy odnosi się również do laski.
Budowa i przystosowania
- Wygląd: ciało wąskie i wydłużone (u patyczaków) lub szerokie i spłaszczone przypominające liść (u owadów liściowych). Długość ciała waha się od kilku centymetrów do ponad 30–50 cm wliczając odnóża u największych gatunków.
- Ogon i odnóża: mają trzy pary odnóży krocznych; wiele gatunków wykazuje zdolność autotomii (odrzucania kończyny) jako mechanizmu obronnego.
- Skrzydła: u niektórych gatunków występują, u innych są zredukowane lub ich brak; u gatunków skrzydlatych tylne skrzydła mogą być jaskrawo ubarwione i służyć do zastraszania drapieżnika.
- Zmysły i zachowanie: długie czułki, wolne ruchy i charakterystyczne kołysanie naśladujące poruszający się liść lub gałązkę, co zwiększa kamuflaż.
- Dymorfizm płciowy: samice zwykle większe i masywniejsze niż samce; u wielu gatunków samce lepiej latają (jeśli skrzydła obecne).
Cykl życiowy i rozmnażanie
- Rozwój: owady hemimetaboliczne — rozwój z młodocianych postaci (nimf) przez kilka linień do postaci dorosłej; brak przeobrażenia zupełnego.
- Jaja: jaja często przypominają nasiona — twarda skorupa, czasami z kamuflującymi kształtami i kolorami; sposób składania: niektóre gatunki po prostu je upuszczają, inne przyklejają do roślinności lub wkładają w szczeliny.
- Partenogeneza: u niektórych gatunków występuje partenogeneza (rozmnażanie bez zapłodnienia) — jest to cecha wykorzystywana także w hodowli amatorskiej.
- Długość życia: zazwyczaj od kilku miesięcy do ponad roku w zależności od gatunku i warunków środowiska.
Gatunki i występowanie
Choć opisano ponad 3 000 gatunków, wciąż odkrywane są nowe. Patyczaki występują przede wszystkim w strefie tropikalnej i subtropikalnej: najwięcej gatunków notuje się w południowo‑wschodniej Azji, Australii, Nowej Gwinei i na wyspach Pacyfiku, ale spotykane są też w Afryce, Ameryce Środkowej i Południowej oraz w niektórych częściach Europy i Ameryki Północnej (np. rodzaj Timema w zachodniej części USA).
Do znanych i często cytowanych przedstawicieli należą m.in. Phobaeticus chani (jedne z najdłuższych owadów świata), Extatosoma tiaratum (patyczak kolcowy), Carausius morosus (często hodowany w warunkach domowych) oraz liczne gatunki z rodziny Phylliidae — owady liściowe o perfekcyjnej mimikry liścia.
Obrona i dieta
- Dieta: roślinożerne — żywią się liśćmi wielu gatunków roślin; niektóre wykazują wybiórczość żywiciela.
- Kamuflaż: podstawowy mechanizm obronny — wygląd i zachowanie imitujące elementy roślin (patyki, liście).
- Inne mechanizmy: autotomia kończyn, wydzieliny zapachowe i smakowe odstraszające drapieżniki, nagłe odsłonięcie jaskrawych skrzydeł (efekt zaskoczenia), postawy obronne i kolce u gatunków je posiadających.
Relacje z człowiekiem i ochrona
- Hodowla: wiele gatunków chętnie trzymanych jako zwierzęta terrarystyczne ze względu na niewielkie wymagania i częstą partenogenezę (łatwo uzyskać kolejne pokolenia).
- Zagrożenia: utrata siedlisk leśnych, nadmierne zbieranie (zwłaszcza rzadkich i efektownych gatunków) oraz zmiany środowiskowe mogą zagrażać niektórym populacjom.
- Ochrona: dla części rzadkich gatunków stosuje się ochronę siedliskową i regulacje handlu; w hodowli amatorskiej promuje się etyczne pozyskiwanie i rozmnażanie.
Patyczaki są doskonałym przykładem ewolucyjnych przystosowań do ukrywania się i wykorzystania morfologii roślin — ich różnorodność i strategie obronne stanowią interesujący obiekt badań biologicznych oraz atrakcyjny materiał do obserwacji dla miłośników przyrody.
Owad patyczak Ctenomorphodes chronus
Owad liściasty Phyllium.
Para godowa Anisomorpha buprestoides
Nawyk życiowy
Rząd ten ma rozmieszczenie na całym świecie, ale większość gatunków występuje w tropikach. Te tropikalne gatunki różnią się od gatunków przypominających patyk do tych przypominających korę, liście, a nawet mech lub porost. Owad kij może czasami osiągnąć ponad 13 cali (33 cm) długości. Najdłuższy jest Chan's megastick.
Kilka gatunków, takich jak Carausius morosus, jest nawet w stanie zmieniać pigmentację, aby dopasować się do otoczenia. Wiele gatunków jest bezskrzydłych, lub ma zredukowane skrzydła.
Płazińce są roślinożerne, żywią się głównie liśćmi drzew i krzewów (np. pnączy). Ich jaja są zwykle zakamuflowane i przypominają nasiona roślin, a przed wykluciem mogą pozostawać w uśpieniu przez cały sezon lub dłużej. Nimfy rodzą się już ściśle przypominające dorosłych.
Zachowanie
Owady patyczakowate wykonują rytmiczne, powtarzające się ruchy na boki. Przypomina to poruszającą się na wietrze roślinność.
Ponadto, ruchy kołyszące mogą pomóc owadom dostrzec obiekty na tle otoczenia. Kołyszące ruchy tych siedzących owadów mogą zastąpić latanie lub bieganie jako sposób na określenie obiektów w polu widzenia.
Niektóre gatunki fagoidów są w stanie wytworzyć spray obronny, gdy są zagrożone. Spray ten zawiera lotne cząsteczki o ostrym zapachu, które owad pozyskuje z rośliny będącej jego pożywieniem. Spray z jednego z gatunków, Megacrania nigrosulfurea, jest nawet używany przez plemię w Papui Nowej Gwinei jako środek leczniczy na infekcje skóry, dzięki zawartości składników antybakteryjnych.
Do kojarzenia par dochodzi przez długi czas. Rekord wśród owadów - indyjski owad patyczak Necroscia sparaxes był widziany w parze przez 79 dni naraz. Nie jest rzadkością u tego gatunku przyjmowanie pozycji godowej przez wiele dni lub tygodni, a u niektórych gatunków (Diapheromera veliei Walsh i D. Covilleae) zaobserwowano, że łączenie się w pary trwało od trzech do 136 godzin w niewoli. Wyjaśnienia tego zachowania są różne, od samców chroniących swoje partnerki przed innymi samcami, po pogląd, że kojarzenie w pary jest sojuszem obronnym przed drapieżnikami.
Obrony
Ich niezwykłość polega na tym, że cały rząd jest zakamuflowany. Wszystkie naśladują swoje naturalne tło. Niektóre gatunki (takie jak O. macklotti i Palophus centaurus) są pokryte mszystymi lub porostowymi naroślami, które uzupełniają ich kamuflaż. Niektóre gatunki mogą zmieniać kolor wraz ze zmianą otoczenia (B. scabrinota, T. californica). Wiele gatunków ma ruch kołyszący, w którym ciało kołysze się z boku na bok, jak liście lub gałązki kołyszące się na wietrze. Nocne żerowanie dorosłych osobników pomaga im również ukryć się przed drapieżnikami.
Obrona drugorzędna
Po odnalezieniu wykorzystują wtórne środki obronne.
- Mogą udawać martwych. To się nazywa "tanatoza".
- Oni często używają "startle wyświetlaczy" do obrony, jeśli odkryte i zagrożone. Jak drapieżnik zbliża się, migają jasne kolory i zrobić głośny hałas. Niektóre gatunki, spadek do runa leśnego, aby uciec, i otworzyć skrzydła chwilowo podczas swobodnego spadku, aby pokazać jasne kolory, które znikają, gdy owad ląduje. Inne będą utrzymywać ich wyświetlanie do 20 minut, mając nadzieję przestraszyć drapieżnika i przekazać wygląd większego rozmiaru. Niektóre towarzyszyć wizualny wyświetlacz z hałasem wykonane przez pocieranie razem części skrzydeł lub anteny. U niektórych gatunków, takich jak młode nimfy E. tiaratum, zaobserwowano, że odwłok zwija się ku górze nad ciałem i głową, upodabniając się do mrówek lub skorpionów w akcie mimikry - to kolejny mechanizm obronny, dzięki któremu owady unikają stania się ofiarą.
- W przypadku zagrożenia niektóre pazurkowce posiadają na przednich nogach kolce udowe (O. martini, Eurycantha calcarata, Eurycantha horrida, D. veiliei, D. covilleae). Odwłok zawijają do góry i wielokrotnie wymachując odnóżami chwytają zagrożenie. Jeśli zagrożenie zostanie złapane, kolce mogą pobrać krew i zadać znaczny ból.
- Można stosować szkodliwe substancje chemiczne. Wiele gatunków posiada gruczoły w przedniej części ciała, które uwalniają związki chemiczne. Te związki chemiczne mogą wydzielać nieprzyjemny zapach lub powodować uczucie kłucia, pieczenia w oczach i ustach drapieżnika. Ostatnie badania sugerują, że wytwarzają one swoje własne chemiczne substancje obronne. Niektóre gatunki stosują wydzielinę obronną o mniejszym zasięgu, w przypadku której osobniki krwawią odruchowo przez stawy nóg i szwy egzoszkieletu, gdy są niepokojone. Krew zawiera niesmaczne dodatki. Owady patyczaki, podobnie jak ich daleki krewny pasikonik, mogą również rozładować zawartość żołądka przez wymioty, gdy są nękane, płyn uważany za nie do zjedzenia przez niektórych drapieżników.
Dystrybucja
Ich naturalny kamuflaż może uczynić je niezwykle trudnymi do zauważenia. Phasmatodea można znaleźć na całym świecie w cieplejszych strefach, zwłaszcza w tropikach i subtropikach. Największa różnorodność występuje w Azji Południowo-Wschodniej i Ameryce Południowej, a następnie w Australii. Płazińce są również obecne w Stanach Zjednoczonych, głównie w południowo-wschodniej części kraju.
Taksonomia
Główne grupy to:
- Phasmatidae: owady z rodziny patyczakowatych (istnieje kilka innych rodzin)
- Phylliidae: owady liściowe
Przeszukaj encyklopedię