Patyczaki to owady należące do rzędu Phasmatodea (lub Phasmida).
Cały rząd jest zakamuflowany jako patyki lub liście. Owady liściowe należą generalnie do rodziny Phylliidae. Występują w południowej i południowo-wschodniej Azji do Nowej Zelandii.
Opisano ponad 3.000 gatunków.
Nazwa Phasmatodea pochodzi od starogreckiego φάσμα phasma, co oznacza zjawę lub fantom. Owad kijowy odnosi się również do laski.
Budowa i przystosowania
- Wygląd: ciało wąskie i wydłużone (u patyczaków) lub szerokie i spłaszczone przypominające liść (u owadów liściowych). Długość ciała waha się od kilku centymetrów do ponad 30–50 cm wliczając odnóża u największych gatunków.
- Ogon i odnóża: mają trzy pary odnóży krocznych; wiele gatunków wykazuje zdolność autotomii (odrzucania kończyny) jako mechanizmu obronnego.
- Skrzydła: u niektórych gatunków występują, u innych są zredukowane lub ich brak; u gatunków skrzydlatych tylne skrzydła mogą być jaskrawo ubarwione i służyć do zastraszania drapieżnika.
- Zmysły i zachowanie: długie czułki, wolne ruchy i charakterystyczne kołysanie naśladujące poruszający się liść lub gałązkę, co zwiększa kamuflaż.
- Dymorfizm płciowy: samice zwykle większe i masywniejsze niż samce; u wielu gatunków samce lepiej latają (jeśli skrzydła obecne).
Cykl życiowy i rozmnażanie
- Rozwój: owady hemimetaboliczne — rozwój z młodocianych postaci (nimf) przez kilka linień do postaci dorosłej; brak przeobrażenia zupełnego.
- Jaja: jaja często przypominają nasiona — twarda skorupa, czasami z kamuflującymi kształtami i kolorami; sposób składania: niektóre gatunki po prostu je upuszczają, inne przyklejają do roślinności lub wkładają w szczeliny.
- Partenogeneza: u niektórych gatunków występuje partenogeneza (rozmnażanie bez zapłodnienia) — jest to cecha wykorzystywana także w hodowli amatorskiej.
- Długość życia: zazwyczaj od kilku miesięcy do ponad roku w zależności od gatunku i warunków środowiska.
Gatunki i występowanie
Choć opisano ponad 3 000 gatunków, wciąż odkrywane są nowe. Patyczaki występują przede wszystkim w strefie tropikalnej i subtropikalnej: najwięcej gatunków notuje się w południowo‑wschodniej Azji, Australii, Nowej Gwinei i na wyspach Pacyfiku, ale spotykane są też w Afryce, Ameryce Środkowej i Południowej oraz w niektórych częściach Europy i Ameryki Północnej (np. rodzaj Timema w zachodniej części USA).
Do znanych i często cytowanych przedstawicieli należą m.in. Phobaeticus chani (jedne z najdłuższych owadów świata), Extatosoma tiaratum (patyczak kolcowy), Carausius morosus (często hodowany w warunkach domowych) oraz liczne gatunki z rodziny Phylliidae — owady liściowe o perfekcyjnej mimikry liścia.
Obrona i dieta
- Dieta: roślinożerne — żywią się liśćmi wielu gatunków roślin; niektóre wykazują wybiórczość żywiciela.
- Kamuflaż: podstawowy mechanizm obronny — wygląd i zachowanie imitujące elementy roślin (patyki, liście).
- Inne mechanizmy: autotomia kończyn, wydzieliny zapachowe i smakowe odstraszające drapieżniki, nagłe odsłonięcie jaskrawych skrzydeł (efekt zaskoczenia), postawy obronne i kolce u gatunków je posiadających.
Relacje z człowiekiem i ochrona
- Hodowla: wiele gatunków chętnie trzymanych jako zwierzęta terrarystyczne ze względu na niewielkie wymagania i częstą partenogenezę (łatwo uzyskać kolejne pokolenia).
- Zagrożenia: utrata siedlisk leśnych, nadmierne zbieranie (zwłaszcza rzadkich i efektownych gatunków) oraz zmiany środowiskowe mogą zagrażać niektórym populacjom.
- Ochrona: dla części rzadkich gatunków stosuje się ochronę siedliskową i regulacje handlu; w hodowli amatorskiej promuje się etyczne pozyskiwanie i rozmnażanie.
Patyczaki są doskonałym przykładem ewolucyjnych przystosowań do ukrywania się i wykorzystania morfologii roślin — ich różnorodność i strategie obronne stanowią interesujący obiekt badań biologicznych oraz atrakcyjny materiał do obserwacji dla miłośników przyrody.



