Samael (hebrajski: סמ) — znany także jako Sammael i Samil — to postać występująca w różnych tradycjach religijnych i folklorystycznych. W tekstach żydowskich i posttalmudycznych spotyka się go jako archanioła, a jego figura pojawia się również w źródłach chrześcijańskich i w tradycji demonologii. W literaturze religijnej i ludowej bywa przypisywany rozmaitym, często sprzecznym rolom: oto najważniejsze z nich.

Główne role i przyporządkowania

  • Opatrujący obowiązki sądu i kary — w niektórych przekazach Samael pełni funkcje związane z wymierzaniem kary lub niszczeniem.
  • Postać łączona z upadkiem — bywa identyfikowany jako upadły anioł, co zbliża go do tradycji dotyczących istot zbuntowanych przeciwko Bogu.
  • Utożsamianie z Szatanem — w wielu tekstach Samael jest powiązany z postacią Szatana, choć zakres i charakter tego powiązania zależą od tradycji.
  • Szef złych duchów — niektóre źródła opisują Samaela jako przywódcę złych duchów, czyli bytów działających przeciw dobru.
  • Anioł Śmierci — w opiniach części autorów żydowskich funkcja Samaela obejmuje rolę Anioła Śmierci, czyli uczestnika boskiego porządku dotyczącego przemijania życia.
  • Sługa Boży i jednocześnie byt przerażający — niektóre przekazy podkreślają ambiwalentny status: chociaż jest traktowany jako upadły, pozostaje jednym ze sług Boga, działając w jego imieniu w określonych zadaniach.
  • Mieszkaniec nieba — w niektórych tradycjach Samael zamieszkuje siódme niebo, przy czym inne przekazy określają go jako głównego anioła piątego nieba.

Występowanie w tradycjach żydowskich i talmudycznych

W literaturze żydowskiej postać Samaela pojawia się w tekstach talmudycznych i posttalmudycznych, gdzie jego funkcje i status bywają przedmiotem różnych interpretacji. W zależności od źródła bywa on przedstawiany jako istota działająca w granicach boskiego porządku albo jako byt bardziej kontrowersyjny — wykonawca surowych czynów, których sens bywa tłumaczony teologicznymi i moralnymi kategoriami.

Pozycja w tradycji chrześcijańskiej i demonologii

W tradycjach chrześcijańskich i w piśmiennictwie demonologicznym Samael bywa stawiany obok innych postaci związanych ze złem i upadkiem aniołów. W tego typu źródłach akcenty kładzie się zwykle na jego destrukcyjne, groźne funkcje oraz na ewentualne utożsamienia z demonologicznymi hierarchiami.

Przypisania historyczne i kulturowe

W folklorze i późniejszych interpretacjach Samael bywa łączony z różnymi postaciami biblijnymi i historycznymi; w niektórych tradycjach odgrywał rolę anioła stróża postaci takich jak Ezaw. Jego postać została też czasami wykorzystana w literaturze i sztuce jako symbol sił przeciwnych porządkowi moralnemu.

Uwagi krytyczne

  • Różnice między przekazami są znaczne — interpretacje mają charakter lokalny i historyczny, dlatego nie istnieje jedna „kanoniczna” wersja postaci Samaela.
  • W pracach naukowych i religijnych rozróżnia się funkcję opisową (opowieści, alegorie) od teologicznych tez na temat natury aniołów i zła.

Postać Samaela pozostaje przedmiotem dalszych badań i interpretacji w religioznawstwie, historii idei oraz w studiach nad literaturą religijną i folklorem.