Pięcioksiąg Samarytański (często nazywany Samarytańską Torą) to wersja Pięciu Ksiąg Mojżesza używana w tradycji Samarytan. Tekst ten zachowuje główne treści Tory, lecz w wielu miejscach różni się od tekstu hebrajskiego przekazu masoreckiego oraz od greckiej Septuaginty. Pięcioksiąg Samarytański jest zapisywany tradycyjnie specjalnym pismem pochodzącym od starego alfabetu hebrajskiego (tzw. pismem samarytańskim).
Historia i pochodzenie
Samarytańska tradycja utrzymuje, że ich Tora jest bardzo stara i że wiernie przekazuje pierwotny tekst Pięcioksięgu. Naukowcy wskazują, że tekst samarytański ukształtował się w starożytności i że jego ostateczne cechy były utrwalone przed okresem Drugiej Świątyni lub w jego późnym okresie. Dokładne okoliczności i moment rozdziału społeczności samarytańskiej od innych grup izraelickich są przedmiotem badań i debat; rozłam miał charakter zarówno religijny (spór o miejsce kultu), jak i etniczny/polityczny.
Jednym z kluczowych punktów spornych było miejsce centralnego kultu: w tradycji samarytańskiej szczególne znaczenie ma Góra Gerizim, podczas gdy w judaizmie centralny kult koncentrował się w Jerozolimie (Jerozolimie). Różnice te mają odzwierciedlenie w niektórych wariantach tekstowych Pięcioksięgu.
Tekst, warianty i znaczenie dla badań biblijnych
Pięcioksiąg Samarytański zawiera zarówno drobne różnice językowe i ortograficzne, jak i większe warianty mające implikacje teologiczne lub praktyczne. Do najważniejszych cech należą:
- warianty ortograficzne i leksykalne (inne formy wyrazów, zapisy imion i liczb);
- różnice w genealogiach i w podawanych wiekach jednostek, które wpływają na chronologię wydarzeń;
- teksty związane z miejscem kultu – tam, gdzie w masoreckim Pięcioksięgu może być mowa o Jerozolimie lub o świątyni, w tradycji samarytańskiej często podkreśla się znaczenie Góry Gerizim;
- mniejsze i większe warianty prawne i rytualne – część regulacji występuje w nieco innej formie w samarytańskim tekście.
Wiele wariantów ma charakter lokalny lub tradycyjny, lecz łącznie Samarytańska Tora stanowi ważne źródło dla krytyki tekstu biblijnego: porównanie jej z tekstem masoreckim, Septuagintą oraz z manuskryptami znanymi z Morza Martwego pozwala lepiej zrozumieć historię tekstu Pięcioksięgu i procesy jego kopiowania oraz redakcji.
Zwoje i tradycja rękopiśmienna
Szczególne znaczenie w tradycji samarytańskiej ma Zwoj Abiszy, przechowywany i używany w synagodze samarytańskiej w Nablusie. Samarytanie podają, że zwój został spisany przez Abiszuę (postać występującą w tradycjach genealogicznych) niedługo po wejściu Izraelitów do Ziemi Obiecanej. Tradycja ta nadaje zwojowi bardzo wysoką wartość religijną i historyczną.
Badania naukowe pokazują jednak, że istniejące dziś rękopisy mają warstwy pochodzące z różnych epok. Najstarsze zachowane rękopisy samarytańskie, na które możemy przeprowadzać datowania paleograficzne i tekstologiczne, pochodzą głównie ze średniowiecza (m.in. z XII w. n.e. i późniejszych), choć nie wyklucza się istnienia wcześniejszych tekstów i przekazów, które mogły służyć za wzór dla późniejszych kopii. Warto podkreślić, że tradycyjne twierdzenia o bezpośredniej autentyczności bardzo wczesnych autografów są przedmiotem krytycznej weryfikacji badawczej.
Użytkowanie i znaczenie współczesne
Pięcioksiąg Samarytański jest nadal używany liturgicznie przez społeczność samarytańską. Równocześnie stanowi cenne źródło dla historyków religii i biblistów badających urzekającą mozaikę tekstów biblijnych: porównanie trzech dużych tradycji tekstowych — samarytańskiej, masoreckiej i greckiej — oraz materiału z Morza Martwego pomaga rekonstrukcji dawnych warstw tekstowych i rozumieniu, jak kształtowały się różne tradycje interpretacyjne.
Podsumowując, Pięcioksiąg Samarytański to nie tylko dokument religijny służący wiernym Samarytan, lecz także ważny świadek historii tekstu biblijnego, którego badanie poszerza nasze rozumienie rozwoju Pięcioksięgu i jego recepcji w starożytności i średniowieczu.
