Drugie Wielkie Przebudzenie było szerokim protestanckim zjawiskiem religijnym w Stanach Zjednoczonych na przełomie XVIII i XIX wieku, które wpłynęło na praktyki religijne, strukturę kościołów i aktywność społeczną. Ruch promował publiczne spotkania ożywiające, nacechowane emocjonalnymi kazaniami i wezwaniami do natychmiastowego nawrócenia, co zyskało mu zarówno zwolenników, jak i krytyków. W literaturze popularnej i historycznej często podkreśla się demokratyzację religijności: dostępność zbawienia dla szerokich warstw społecznych i większą rolę świeckich uczestników życia kościelnego (protestancki).
Praktyki i formy ożywienia
Do typowych form należały wiece religijne na wolnym powietrzu, zwane camp meetings, intensywne nabożeństwa trwające dniami, wspólne śpiewy, publiczne świadectwa i modlitwy. Takie revivals łączyły elementy indywidualnego doświadczenia religijnego z działaniem zbiorowym. Duchowni i ewangelści używali przemówień nacechowanych uczuciem, aby zmobilizować słuchaczy do natychmiastowej decyzji o nawróceniu i życia zgodnego z zasadami wiary (revivals).
Przywódcy i nowe ruchy
- Charles Grandison Finney — jeden z najbardziej wpływowych ewangelistów epoki, propagujący aktywne metody misyjne i reformy moralne.
- Lyman Beecher — teolog i organizator, oraz jego syn Henry Ward Beecher, znany z publicznych wystąpień i działalności społecznej.
- Edward Everett — działacz publiczny i intelektualista zaangażowany w debatę o roli religii w społeczeństwie.
- Joseph Smith — założyciel ruchu Świętych w Dniach Ostatnich (mormonów), którego powstanie jest powiązane z atmosferą religijnego ożywienia.
Ruchy i odłamy, które rozkwitły w tym okresie, obejmowały organizacje promujące odnowę duchową, a także nowe wspólnoty wyznaniowe. Wzrost liczby zborów i intensyfikacja działalności misyjnej szczególnie widoczne były w kościołach protestanckich, zwłaszcza wśród metodystów i baptystów, co przyczyniło się do powstania silniejszych struktur parafialnych (Kościół Metodystyczny).
Geografia i społeczny kontekst
Fenomen szczególnie silnie rozwijał się na północnym wschodzie kraju, w regionie upstate New York, znanym potem jako tzw. "burned-over district", oraz na pograniczu osadniczym Środkowego Zachodu, gdzie ożywienia pełniły funkcję integrującą w szybko rosnących społecznościach. W tych warunkach religia często dostarczała ram moralnych i organizacyjnych przy formowaniu nowych społeczności (region upstate New York).
Skutki społeczne i ruchy reformatorskie
Drugie Wielkie Przebudzenie miało bezpośredni wpływ na rozwój licznych ruchów reformy społecznej. Koncepcja poprawy moralnej jednostki została przeniesiona na grunt publiczny i polityczny. Wśród najważniejszych działań reformatorskich wymienia się:
- Ruch wytrzeźwienia (temperance), który sprzeciwiał się powszechnemu używaniu alkoholu i promował abstynencję jako element moralnego odrodzenia społeczeństwa (alkohol).
- Abolicjonizm, czyli dążenie do zniesienia niewolnictwa, które mobilizowało aktywistów religijnych do kampanii edukacyjnych i politycznych (abolicjonizm).
W działania na rzecz zniesienia niewolnictwa zaangażowane były takie postacie jak Harriet Beecher Stowe i William Lloyd Garrison, którzy poprzez pisma i aktywność publiczną wpływali na opinię społeczną. Ruchy te przyczyniły się też do powstawania ugrupowań politycznych, m.in. Partii Wolnej Gleby oraz partii, które stały się zapleczem dla późniejszych działań politycznych, w tym Partii Republikańskiej.
Dziedzictwo
Dziedzictwo Drugiego Wielkiego Przebudzenia obejmuje rozproszoną, ale trwałą zmianę w amerykańskim życiu religijnym: większą rolę obywatelskiej aktywności religijnej, nowe formy organizacji kościelnej, rozwój ruchów charytatywnych oraz wpływ na kształt debaty publicznej dotyczącej kwestii moralnych i społecznych. Wpływ tego okresu jest analizowany w badaniach nad historią religii, polityki moralnej i ruchem reform społecznych w XIX-wiecznej Ameryce.