Trzustka: budowa, funkcje, Wysepki Langerhansa i rola w cukrzycy

Trzustka — budowa i funkcje, rola Wysepek Langerhansa w regulacji hormonów i trawienia oraz znaczenie w cukrzycy. Dowiedz się o diagnozie i możliwościach leczenia.

Ogólna rola trzustki

Trzustka jest organem, który wytwarza hormony i enzymy wspomagające trawienie. Dzięki temu pomaga rozkładać węglowodany, tłuszcze i białka. Anatomicznie trzustka położona jest w górnej części jamy brzusznej, zazwyczaj za żołądkiem; rozciąga się poprzecznie od strony prawej (głowa trzustki leży w zgięciu dwunastnicy) do strony lewej (ogon trzustki sięga kierunku śledziony).

Budowa i podział funkcji

Trzustka pełni dwie główne funkcje: egzokrynną (wydzielniczą do przewodu pokarmowego) i endokrynną (wydzielanie hormonów do krwi). Część egzokrynna produkuje sok trzustkowy bogaty w enzymy trawienne, natomiast część endokrynna to skupiska komórek wydzielniczych zwane Wysepkami Langerhansa.

Funkcje egzokrynne — enzymy trzustkowe

Egzokrynna część trzustki wydziela enzymy w postaci nieaktywnego prekursora (zymogenów), które aktywują się w świetle jelita cienkiego. Najważniejsze z nich to:

• amylaza trzustkowa — rozkłada skrobię i inne węglowodany,
• lipaza trzustkowa — rozkłada tłuszcze do kwasów tłuszczowych i monogliceroli,
• proteazy (np. trypsynogen, chymotrypsynogen) — trawią białka; trypsynogen jest aktywowany do trypsyny przez enteropeptydazę w jelicie.

Wydzielanie soku trzustkowego i enzymów kontrolowane jest przez hormony i nerwy — m.in. przez secretin i cholecystokininę (CCK) wydzielane w odpowiedzi na obecność pożywienia w dwunastnicy.

Wysepki Langerhansa — budowa i rola endokrynna

Ta część trzustki, która wytwarza hormony, nazywana jest Wysepkami Langerhansa. Wysepki Langerhansa stanowią niewielką część (około 1–2%) całkowitej masy i liczby komórek trzustki; u człowieka występuje ich około miliona. Wewnątrz wysepek występują różne typy komórek:

• komórki beta — produkują insulinę (obniżającą poziom glukozy we krwi),
• komórki alfa — produkują glukagon (podwyższający poziom glukozy),
• komórki delta — wydzielają somatostatynę (hamującą niektóre wydzielania),
• komórki PP — produkują polipeptyd trzustkowy, wpływający m.in. na apetyt i motorykę przewodu pokarmowego.

Wysepki Langerhansa regulują stężenia substancji chemicznych we krwi: zmieniają substancję chemiczną, którą wytwarzają, w zależności od tego, ile innych substancji chemicznych znajduje się już we krwi. Dzięki temu trzustka uczestniczy w utrzymywaniu równowagi metabolicznej organizmu.

Trzustka a cukrzyca

Jeśli wysepki Langerhansa przestaną działać prawidłowo, dana osoba może zachorować na cukrzycę. W praktyce wyróżnia się główne typy:

• cukrzyca typu 1 — najczęściej związana z autoimmunologicznym zniszczeniem komórek beta i niedoborem insuliny,
• cukrzyca typu 2 — związana z opornością tkanek na insulinę i stopniowym upośledzeniem wydzielania insuliny przez komórki beta.

Aby przywrócić czynność hormonalną, lekarze eksperymentują oraz prowadząkliniczne programy przeszczepów komórek wysepek (przeszczepienie wysepek), a także całej trzustki — celem jest odtworzenie produkcji insuliny u osób z ciężką postacią choroby. Przeszczepy wysepek wymagają podawania leków immunosupresyjnych i wiążą się z ryzykiem, dlatego są stosowane selektywnie.

Inne choroby trzustki i badania diagnostyczne

Poza zaburzeniami hormonalnymi trzustka może być dotknięta m.in. zapaleniem (ostre lub przewlekłe zapalenie trzustki) oraz nowotworami trzustki. Niewydolność egzokrynna prowadzi do problemów z trawieniem i wchłanianiem składników odżywczych.

W diagnostyce stosuje się badania krwi (pomiar glukozy, hemoglobiny glikowanej HbA1c, peptydu C), oznaczanie enzymów trzustkowych (amylaza, lipaza) oraz badania obrazowe (USG, tomografia komputerowa, rezonans). W przebiegu zapalenia trzustki często obserwuje się podwyższone wartości amylazy i lipazy.

Profilaktyka i zalecenia

W profilaktyce chorób trzustki ważne są:

• zdrowa, zbilansowana dieta i utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• umiar w spożyciu alkoholu (nadmierne spożycie jest jednym z czynników ryzyka zapalenia trzustki),
• kontrola chorób współistniejących (np. zaburzeń lipidowych, kamicy żółciowej),
• regularne badania i wczesna diagnostyka w przypadku niepokojących objawów (ból brzucha, utrata masy ciała, zaburzenia trawienia).

Trzustka jest narządem o kluczowym znaczeniu dla trawienia i regulacji gospodarki węglowodanowej; jej prawidłowe funkcjonowanie ma duży wpływ na ogólny stan zdrowia.

Pytania i odpowiedzi

Q: Jaka jest rola trzustki w organizmie?

P: Gdzie w organizmie człowieka znajduje się trzustka?

P: Co to są wysepki Langerhansa?

P: Jaki procent wszystkich komórek trzustki stanowią wysepki Langerhansa?

P: Co się stanie, jeśli wysepki Langerhansa przestaną działać?

P: W jaki sposób lekarze leczą cukrzycę spowodowaną niewydolnością wysepek Langerhansa?

P: Do jakich układów organizmu należy trzustka?

Szukaj według litery