Le Dieu Bleu (angielski: The Blue God) jest baletem w jednym akcie. Jean Cocteau i Federico de Madrazo y Ochoa napisali historię baletu. Muzykę napisał Reynaldo Hahn. Michel Fokine zaprojektował tańce, a Léon Bakst scenografię i kostiumy. Balet po raz pierwszy został wystawiony w Paryżu w Théâtre du Châtelet 13 maja 1912 roku. Był to spektakl nieudany. Krytycy uważali, że Niżyński - tancerz, dla którego balet był przeznaczony - więcej pozował niż tańczył. Producent Siergiej Diagilew winą za niepowodzenie obarczył muzykę Hahna. Le Dieu Bleu był wystawiany trzykrotnie w Paryżu w 1912 roku i trzykrotnie w Londynie w 1913 roku. Balet nie doczekał się wznowienia.
Fabuła i klimat sceniczny
Scenariusz operuje konwencją egzotyki i orientalizmu typową dla wielu produkcji Ballets Russes – akcja osadzona jest wokół kultu tajemniczego „Błękitnego Boga”, którego obecność dominuje spektakl. Tekst podkreśla rytualny, niemal hieratyczny charakter ceremonii, a sceny mają formę tableau vivant: procesje, obrzędy i momenty adoracji boga tworzą atmosferę mistycyzmu i dekoracyjnego przepychu. Libretto nie rozwija skomplikowanej fabuły z akcjami pobocznymi, lecz koncentruje się na wizerunku boskiej postaci i towarzyszących jej rytuałach.
Choreografia i scenografia
Michel Fokine zastosował w choreografii stylizowane, często geometryczne i statyczne układy, które miały podkreślić hieratyczność rytuałów. Rzeźbiarskie pozy i „zamrożone” gesty były w zamyśle środkiem artystycznym, jednak dla części widowni i recenzentów wyglądały na pozowanie kosztem płynności tańca. Léon Bakst przygotował bogate, barwne dekoracje i kostiumy, wykorzystując typowe dla siebie naciskanie na kolor i ornamentykę – strój tytułowego boga był wizualnie dominujący i stał się jednym z najbardziej pamiętnych elementów inscenizacji.
Obsada i wykonania
- W roli tytułowej wystąpił Niżyński, dla którego spektakl powstał i który stał się centralną atrakcją wieczoru.
- Premiera odbyła się 13 maja 1912 roku w Théâtre du Châtelet w Paryżu; inscenizacja była częścią repertuaru Ballets Russes.
- Po wystawieniu w Paryżu balet pokazano również w Londynie w 1913 roku (trzy przedstawienia), jednak poza tymi pokazami nie uzyskał dalszych inscenizacji.
Muzyka i odbiór krytyczny
Muzyka Reynaldo Hahna. spotkała się z ostrą krytyką ze strony ówczesnych recenzentów i organizatorów. Wielu uważało, że partytura jest zbyt delikatna i intymna w wyrazie, brakuje jej rytmicznej energii potrzebnej do napędzania baletowego spektaklu o tak wyraźnie rytualnym, monumentalnym charakterze. Diagilew publicznie przypisał niepowodzenie właśnie muzyce, natomiast krytycy i część publiczności krytykowali również sposób, w jaki wykorzystano główną gwiazdę – Niżyńskiego – zarzucając mu statyczność i nadmierne pozowanie.
Znaczenie i recepcja historyczna
Mimo porażki komercyjnej i krytycznej, Le Dieu Bleu pozostaje interesującym przykładem eksperymentów estetycznych Ballets Russes w początkach XX wieku: pokazuje dążenie do syntezy sztuk (teatru, tańca, sztuk wizualnych) oraz fascynację egzotyką. Produkcja łączyła wybitnych twórców — choreografa, scenografa, librecistów i tancerza gwiazdę — co sprawia, że nawet nieudana inscenizacja jest dziś przedmiotem badań historyków teatru i tańca. Partytura Hahna, choć uznana za niewłaściwą pod względem teatralnym przez współczesnych, od czasu do czasu przyciąga uwagę badaczy muzyki i bywa analizowana w kontekście jego całokształtu twórczości.
Ogólne uwagi
Współczesne próby rekonstrukcji i ponownych odczytań repertuaru Ballets Russes rzadko obejmują Le Dieu Bleu, głównie ze względu na braki partytury, skonwencjonalizowaną estetykę oraz historyczną reputację spektaklu. Jednak dla osób badających rozwój języka choreograficznego Niżyńskiego i Fokine’a oraz praktyki scenograficzne Baksta, balet ten stanowi ciekawy przypadek „nieudanego” eksperymentu, który wiele mówi o ówczesnych oczekiwaniach publiczności i o granicach współpracy między muzyką a tańcem.
