Le Dieu Bleu — balet (1912): Niżyński, Diagilew, muzyka Hahna
Le Dieu Bleu (1912): historia nieudanego baletu z Niżyńskim, produkcją Diagilewa i muzyką Reynalda Hahna — opowieść o kontrowersjach i artystycznej porażce.
Le Dieu Bleu (angielski: The Blue God) jest baletem w jednym akcie. Jean Cocteau i Federico de Madrazo y Ochoa napisali historię baletu. Muzykę napisał Reynaldo Hahn. Michel Fokine zaprojektował tańce, a Léon Bakst scenografię i kostiumy. Balet po raz pierwszy został wystawiony w Paryżu w Théâtre du Châtelet 13 maja 1912 roku. Był to spektakl nieudany. Krytycy uważali, że Niżyński - tancerz, dla którego balet był przeznaczony - więcej pozował niż tańczył. Producent Siergiej Diagilew winą za niepowodzenie obarczył muzykę Hahna. Le Dieu Bleu był wystawiany trzykrotnie w Paryżu w 1912 roku i trzykrotnie w Londynie w 1913 roku. Balet nie doczekał się wznowienia.
Fabuła i klimat sceniczny
Scenariusz operuje konwencją egzotyki i orientalizmu typową dla wielu produkcji Ballets Russes – akcja osadzona jest wokół kultu tajemniczego „Błękitnego Boga”, którego obecność dominuje spektakl. Tekst podkreśla rytualny, niemal hieratyczny charakter ceremonii, a sceny mają formę tableau vivant: procesje, obrzędy i momenty adoracji boga tworzą atmosferę mistycyzmu i dekoracyjnego przepychu. Libretto nie rozwija skomplikowanej fabuły z akcjami pobocznymi, lecz koncentruje się na wizerunku boskiej postaci i towarzyszących jej rytuałach.
Choreografia i scenografia
Michel Fokine zastosował w choreografii stylizowane, często geometryczne i statyczne układy, które miały podkreślić hieratyczność rytuałów. Rzeźbiarskie pozy i „zamrożone” gesty były w zamyśle środkiem artystycznym, jednak dla części widowni i recenzentów wyglądały na pozowanie kosztem płynności tańca. Léon Bakst przygotował bogate, barwne dekoracje i kostiumy, wykorzystując typowe dla siebie naciskanie na kolor i ornamentykę – strój tytułowego boga był wizualnie dominujący i stał się jednym z najbardziej pamiętnych elementów inscenizacji.
Obsada i wykonania
- W roli tytułowej wystąpił Niżyński, dla którego spektakl powstał i który stał się centralną atrakcją wieczoru.
- Premiera odbyła się 13 maja 1912 roku w Théâtre du Châtelet w Paryżu; inscenizacja była częścią repertuaru Ballets Russes.
- Po wystawieniu w Paryżu balet pokazano również w Londynie w 1913 roku (trzy przedstawienia), jednak poza tymi pokazami nie uzyskał dalszych inscenizacji.
Muzyka i odbiór krytyczny
Muzyka Reynaldo Hahna. spotkała się z ostrą krytyką ze strony ówczesnych recenzentów i organizatorów. Wielu uważało, że partytura jest zbyt delikatna i intymna w wyrazie, brakuje jej rytmicznej energii potrzebnej do napędzania baletowego spektaklu o tak wyraźnie rytualnym, monumentalnym charakterze. Diagilew publicznie przypisał niepowodzenie właśnie muzyce, natomiast krytycy i część publiczności krytykowali również sposób, w jaki wykorzystano główną gwiazdę – Niżyńskiego – zarzucając mu statyczność i nadmierne pozowanie.
Znaczenie i recepcja historyczna
Mimo porażki komercyjnej i krytycznej, Le Dieu Bleu pozostaje interesującym przykładem eksperymentów estetycznych Ballets Russes w początkach XX wieku: pokazuje dążenie do syntezy sztuk (teatru, tańca, sztuk wizualnych) oraz fascynację egzotyką. Produkcja łączyła wybitnych twórców — choreografa, scenografa, librecistów i tancerza gwiazdę — co sprawia, że nawet nieudana inscenizacja jest dziś przedmiotem badań historyków teatru i tańca. Partytura Hahna, choć uznana za niewłaściwą pod względem teatralnym przez współczesnych, od czasu do czasu przyciąga uwagę badaczy muzyki i bywa analizowana w kontekście jego całokształtu twórczości.
Ogólne uwagi
Współczesne próby rekonstrukcji i ponownych odczytań repertuaru Ballets Russes rzadko obejmują Le Dieu Bleu, głównie ze względu na braki partytury, skonwencjonalizowaną estetykę oraz historyczną reputację spektaklu. Jednak dla osób badających rozwój języka choreograficznego Niżyńskiego i Fokine’a oraz praktyki scenograficzne Baksta, balet ten stanowi ciekawy przypadek „nieudanego” eksperymentu, który wiele mówi o ówczesnych oczekiwaniach publiczności i o granicach współpracy między muzyką a tańcem.
Tło
Impresario i producent baletowy Siergiej Diagilew wystawił dla Baletów Rosyjskich dwa egzotyczne balety: Cléopâtre w 1909 roku i Schéhérazade w 1910 roku. Oba odniosły wielki sukces wśród paryskiej publiczności. Miał nadzieję, że Le Dieu Bleu (kolejny egzotyczny balet) będzie równie udany.
Dieu był jednym z sześciu nowych baletów na sezon 1911 Ballets Russes. Pozostałe to Narcisse, La Peri, Le Spectre de la Rose, Sadko i Pietruszka. Tańce do nich wszystkich zaprojektował Michel Fokine. Léon Bakst zaprojektował scenografię i kostiumy do czterech pierwszych. Kiedy Fokine i Bakst rozpoczęli pracę nad baletem Idy Rubinstein Le Martyre de Saint Sébastien, Diagilew poczuł się zdradzony. Przesunął realizację Dieu na rok 1912. Stracił zainteresowanie Dieu, ale wydał ogromne pieniądze na produkcję. Miał nadzieję, że Dieu uczyni z Niżyńskiego wielką międzynarodową gwiazdę.
Fokine rozpoczął pracę nad Dieu w Petersburgu zimą 1911-1912 roku. Część swoich pomysłów na balet oparł na tańcach baletu Królewskiego Dworu Syjamskiego. Zespół ten tańczył w Petersburgu w 1900 roku. Fokine studiował również sztukę Indii. W końcu jednak, jego tańce do Dieu były nudne.
Przyczyną mogła być muzyka Hahna. Nie była ona zbyt dobra. Książę Lieven, krytyk i historyk Baletów Rosyjskich, powiedział, że muzyka nie miała żadnego znaczenia i nie była interesująca. Powiedział, że jest "słodka i mdła". Bakst oparł swoje pomysły na scenografię i kostiumy na drukowanych materiałach dotyczących występów Baletu Kambodżańskiego we Francji w 1906 roku.
Pierwsze wykonanie
Po raz pierwszy balet został zaprezentowany przez Balety Rosyjskie Diagilewa w Paryżu w Théâtre du Châtelet 13 maja 1912 roku. W programie znalazł się także inny balet, Thamar. Oba balety okazały się porażkami. Diagilew był zszokowany porażką Thamara. Myślał, że będzie to kolejny sukces, jak Schéhérazade. Nie był zaskoczony, że Dieu okazał się porażką. Prywatnie obwiniał za niepowodzenie muzykę Hahna. Muzyka była nudna. Został zmuszony do jej użycia, ponieważ Hahn miał bogatych przyjaciół w Paryżu. Odcięliby oni swoje wsparcie dla Baletów Rosyjskich, gdyby muzyka została odrzucona.
Cast
Balet był przeznaczony dla Niżyńskiego. Miał on jeszcze zatańczyć ważną rolę w Baletach Rosyjskich. Obsadzono go w roli Błękitnego Boga. Diagilew miał nadzieję, że Błękitny Bóg uczyni z tancerza gwiazdę o międzynarodowej sławie. W balecie wystąpili także Max Frohman jako Młodzieniec, Tamara Karsawina jako Młoda Dziewczyna, Lidia Nelidowa jako Bogini i Michel Federov jako Arcykapłan. Siostra Niżyńskiego, Bronisława Niżyńska, została obsadzona w roli Pijanej Tancerki Świątynnej.
Historia baletu
Kurtyna podnosi się w pewien ciepły wieczór w Indiach, dawno temu. Przed świątynią z kamienia widać basen z lotosem na powierzchni wody. W pobliżu basenu odpoczywają węże i inne zwierzęta. Ściany świątyni pokryte są masami kwitnących roślin. Ludzie czekają na ceremonię, która ma się odbyć. Młody Mężczyzna ma zostać kapłanem świątyni. Młoda Dziewczyna wbiega do środka. Klęka u stóp Młodego Mężczyzny. Nie chce, by porzucił ją dla życia kapłana. Tańczy przed nim. Kapłani są zszokowani. Wyprowadzają Młodzieńca na zewnątrz. Przygotowują Młodą Dziewczynę na śmierć.
Brama jest zamknięta. Młoda Dziewczyna próbuje się wydostać. Potwory wyrastają z miejsca pod zapadnią. Bogini wynurza się z lotosu. Błękitny Bóg wynurza się z basenu. On uspokaja potwory swoim fletem. Potwory zostają uwięzione przez masę roślin. Praca Błękitnego Boga jest skończona. Wchodzą kapłani. Są zaskoczeni, widząc Młodą Dziewczynę wciąż żywą i padają przed nią na kolana. Młody Człowiek dołącza do Młodej Dziewczyny. Bogini rozkazuje złotym schodom zejść z nieba. Błękitny Bóg leci w górę po schodach i znika w chmurach.
Scenografia: Bakst
Co ludzie myśleli o balecie
Diagilew miał nadzieję, że Dieu będzie wielkim sukcesem. Nie był. Ludzie uważali, że talent Niżyńskiego został zmarnowany. Mówiono, że bardziej pozował niż tańczył. To, co najbardziej podobało się ludziom w balecie, to scenografia i kostiumy Baksta. Valery Svetlov napisał w Mercure de France 15 maja 1912 roku, że Dieu był "porażką w każdym znaczeniu tego słowa". Balet był prezentowany trzykrotnie w Paryżu w 1912 roku i trzykrotnie w Londynie w 1913 roku. Kostiumy i scenografia Baksta zostały ożywione podczas tygodniowego Festiwalu Diagilewa w reżyserii i inscenizacji Andrisa Liepy w Londynie, w kwietniu 2011 roku, z nową choreografią Wayne'a Eaglinga do muzyki Skriabina. W roli Błękitnego Boga wystąpił Nikolai Tsiskaridze. Ta produkcja również nie została dobrze przyjęta.
Projekt kostiumów Baksta do filmu "Błękitny Bóg".
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest Le Dieu Bleu?
O: Le Dieu Bleu to balet w jednym akcie.
P: Kto napisał historię Le Dieu Bleu?
O: Jean Cocteau i Federico de Madrazo y Ochoa napisali historię Le Dieu Bleu.
P: Kto napisał muzykę do Le Dieu Bleu?
O: Muzykę do Le Dieu Bleu napisał Reynaldo Hahn.
P: Kto zaprojektował tańce do Le Dieu Bleu?
Michel Fokine zaprojektował tańce do Le Dieu Bleu.
P: Kto zaprojektował scenografię i kostiumy do Le Dieu Bleu?
O: Scenografię i kostiumy do Le Dieu Bleu zaprojektował Léon Bakst.
P: Kiedy i gdzie po raz pierwszy wystawiono Le Dieu Bleu?
O: Le Dieu Bleu został po raz pierwszy wystawiony w Paryżu w Théâtre du Châtelet 13 maja 1912 roku.
P: Czy Le Dieu Bleu był kiedykolwiek wznawiany?
O: Nie, Le Dieu Bleu nie został wznowiony.
Przeszukaj encyklopedię