Protokół z Kioto jest porozumieniem przyjętym w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych jako rozszerzenie Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu. Jego celem było ustalenie prawnie wiążących celów ograniczenia emisji gazów cieplarnianych dla państw rozwiniętych, aby zmniejszyć tempo zmian klimatycznych i ich skutki, takie jak globalne ocieplenie. Zasadniczo protokół nakazywał, aby kraje, które go przyjmują, dążyły do zmniejszenia ilości dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych emitowanych do atmosfery.

Pełna nazwa, data wejścia w życie i warunki

Pełna nazwa dokumentu to Protokół z Kioto do Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu. Nazwa pochodzi od japońskiego miasta Kioto, gdzie został przyjęty w 1997 roku. Protokół wszedł w życie 16 lutego 2005 r. — warunkiem wejścia w życie było osiągnięcie progu ratyfikacji obejmującego kraje odpowiadające za co najmniej 55% emisji gazów cieplarnianych państw-stron konwencji; momentem przełomowym była ratyfikacja przez Rosję, która umożliwiła spełnienie tego kryterium.

Gazy objęte protokołem

Protokół dotyczył sześciu głównych gazów cieplarnianych:

  • dwutlenek węgla (CO2)
  • metan (CH4)
  • tlenek azotu (N2O)
  • fluorowane gazy: HFC
  • fluorowane gazy: PFC
  • siarkofluorek azotu (SF6)

Cele i okresy zobowiązań

W ramach Protokołu z Kioto państwa rozwinięte (wymienione w tzw. Załączniku I i B) zobowiązały się do ograniczenia swoich emisji w porównaniu z poziomami z roku 1990. Dla pierwszego okresu zobowiązań (2008–2012) ustalono wspólny cel redukcji średnio o około 5% poniżej poziomów z 1990 r., przy indywidualnych celach przypisanych poszczególnym krajom (zawartych w Załączniku B).

Mechanizmy rynkowe i elastyczność

Jedną z cech protokołu były tzw. mechanizmy elastycznego podejścia, które miały obniżyć koszty osiągania celów emisji:

  • Międzynarodowy handel uprawnieniami do emisji (Emissions Trading) — kraje z nadwyżką mogły sprzedawać uprawnienia innym.
  • Wspólna realizacja (Joint Implementation, JI) — inwestycje w ograniczanie emisji w innych krajach Załącznika I, które dawały kredyty emisji.
  • Mechanizm Czystego Rozwoju (Clean Development Mechanism, CDM) — projekty redukcji emisji realizowane w krajach rozwijających się, za które inwestorzy z krajów rozwiniętych otrzymywali kredyty emisji.

Monitorowanie i egzekwowanie

Protokół wprowadził obowiązek raportowania krajowych inwentarzy emisji oraz mechanizmy weryfikacji. Istniała także Komisja ds. Zgodności z dwiema funkcjami: ułatwiającą (pomagającą stronom w wywiązywaniu się z zobowiązań) oraz egzekwującą (rozpatrującą przypadki nieprzestrzegania reguł i przewidującą sankcje, np. obniżenie przyszłych limitów emisji o procenty utraconych uprawnień).

Uczestnictwo państw i spory o ratyfikacje

Do lutego 2009 r. wielu sygnatariuszy potwierdziło udział — wstępne statystyki mówiły o około 183 krajach, które zgodziły się przestrzegać Protokołu. Różne państwa ratyfikowały w różnym czasie; wejście w życie w 2005 r. nastąpiło po ratyfikacji przez kraje łącznie odpowiadające wymaganym emisjom. Niektóre państwa podpisały protokół, lecz długo nie ratyfikowały go. Przykładowo, Australia ratyfikowała Protokół pod rządami premiera Kevina Rudda w 2007 r., natomiast Stany Zjednoczone, choć dokument ten zostały podpisane wcześniej, nigdy nie ratyfikowały go — w 2001 administracja prezydenta George'a W. Busha ogłosiła, że Stany Zjednoczone nie będą uczestniczyć w traktacie, co było jednym z głównych zarzutów wobec skuteczności porozumienia (brak największego emitenta w tamtym okresie).

Krytyka i ograniczenia

Protokół z Kioto miał znaczące zalety (pierwsze prawnie wiążące cele redukcji dla wielu krajów, ustanowienie mechanizmów rynkowych i systemów raportowania), ale napotkał też na ograniczenia:

  • Niektóre duże i szybko rozwijające się gospodarki, takie jak Chiny i Indie, nie były objęte obowiązkami redukcji w pierwszym okresie zobowiązań, co rodziło zarzuty o niesprawiedliwość i nierównomierne obciążenie.
  • Nieobecność i brak ratyfikacji przez Stany Zjednoczone osłabiły globalny wpływ protokołu.
  • Kontrowersje wokół jakości części projektów CDM i ich rzeczywistego wpływu na redukcję emisji (tzw. dodatkowość projektów, czyli czy redukcje rzeczywiście nie nastąpiłyby bez projektu).
  • Ograniczony czas obowiązywania pierwszego okresu (2008–2012) i trudności w ustaleniu wiążących zobowiązań na kolejne okresy przyczyniły się do debat i sporów międzynarodowych.

Dziedzictwo i dalszy rozwój

Mimo niedoskonałości Protokół z Kioto odegrał ważną rolę jako pierwszy międzynarodowy instrument prawny nakładający wiążące limity emisji na państwa. Nauczył społeczność międzynarodową reguł raportowania, wprowadził mechanizmy rynkowe i instytucje monitoringowe, które później znalazły zastosowanie lub były rozwijane w kolejnych porozumieniach klimatycznych. W 2012 r. na konferencji w Doha przyjęto doprecyzowanie (tzw. Poprawkę z Doha), które ustanawia drugi okres zobowiązań na lata 2013–2020, lecz jej wejście w życie wymagało odrębnej ratyfikacji przez państwa.

W dłuższej perspektywie Protokół z Kioto przygotował grunt pod szersze, uniwersalne porozumienie klimatyczne, którym jest Porozumienie paryskie z 2015 r. — z zasadniczo odmiennym podejściem: to każde państwo składa własne, niezależne zobowiązania (tzw. Nationally Determined Contributions), a nie jedynie wybrane kraje rozwinięte.

Protokół z Kioto pozostaje istotnym punktem odniesienia w historii międzynarodowej polityki klimatycznej — zarówno jako przykład osiągnięcia konsensusu prawnego wokół redukcji emisji, jak i ilustracja wyzwań, które nadal trzeba rozwiązać, by skutecznie przeciwdziałać zmianom klimatu.