Rewolucja Węgierska 1956 lub Powstanie Węgierskie 1956 (węgierski: 1956-os forradalom lub felkelés) była spontaniczną rewoltą ogólnokrajową. Była ona skierowana przeciwko rządowi Węgierskiej Republiki Ludowej i jego polityce narzuconej przez Związek Radziecki. Trwała od 23 października do 10 listopada 1956 roku. Było to pierwsze poważne zagrożenie dla kontroli sowieckiej od czasu, gdy siły ZSRR wyparły nazistów pod koniec II wojny światowej i przejęły kontrolę nad Europą Wschodnią. Pomimo porażki powstania, było ono bardzo wpływowe. Odegrało rolę w upadku Związku Radzieckiego kilkadziesiąt lat później.

Przyczyny

Powstanie miało wieloaspektowe przyczyny, będące połączeniem czynników politycznych, społecznych i gospodarczych:

  • Represyjny system i stalinizm – polityka wewnętrzna Węgierskiej Republiki Ludowej, rządy komunistycznej partii i działalność tajnej policji (ÁVH) budziły głębokie niezadowolenie.
  • Dezintegracja gospodarcza i trudności życia codziennego – kolektywizacja rolnictwa, przymusowe dostawy, niedobory towarów i spadek poziomu życia.
  • De-Stalinizacja – odsłonięcie zbrodni stalinizmu po referacie Nikity Chruszczowa (tzw. "tajny referat") w lutym 1956 r. dało impuls do krytyki dotychczasowych rządów i nadzieję na zmiany.
  • Nacjonalizm i pragnienie suwerenności – chęć ograniczenia ingerencji ZSRR w sprawy wewnętrzne Węgier i odzyskania pełnej niezależności.

Przebieg wydarzeń

Powstanie rozpoczęło się 23 października 1956 roku od demonstracji studentów w Budapeszcie, które szybko przerodziły się w masowe wystąpienia ludności przeciwko rządowi i obecności sowieckiej. W dniach kolejnych doszło do ostrych starć z siłami bezpieczeństwa, zdobywania broni przez demonstrantów oraz formowania się lokalnych rad rewolucyjnych.

  • W obliczu fali protestów centralne władze komunistyczne utraciły kontrolę. 24 października do kraju powrócił Imre Nagy, znany z bardziej niezależnego kursu, i zostały ogłoszone zmiany rządowe (m.in. obietnica reform politycznych i gospodarczych).
  • Początkowo część oddziałów sowieckich wycofała się z Budapesztu pod koniec października, co dało nadzieję na sukces ruchu.
  • 30 października–1 listopada Imre Nagy ogłosił utworzenie rządu koalicyjnego, amnestię dla uczestników walk oraz stopniowe wycofywanie się od systemu jednopartyjnego. 1 listopada rząd Nagya ogłosił neutralność Węgier i zamiar wycofania się z Układu Warszawskiego.
  • W odpowiedzi na tę deklarację i obawy przed utratą kontroli nad satelitami, ZSRR zadecydował o interwencji zbrojnej. 4 listopada 1956 roku rozpoczęła się wielka ofensywa sowiecka – tysiące żołnierzy i setki czołgów wkroczyły do Budapesztu i innych miejscowości, brutalnie tłumiąc powstanie.
  • Walki trwały do 10 listopada, kiedy to siły sowieckie opanowały kraj. Wielu przywódców powstania zostało aresztowanych; Imre Nagy został później skazany i stracony w 1958 roku.

Ofiary i skala zniszczeń

Dokładne liczby ofiar i strat różnią się w zależności od źródeł, lecz przyjmuje się, że:

  • śmierć poniosło około 2–3 tysięcy Węgrów (zarówno powstańców, jak i cywilów),
  • Sowieci ponieśli kilkaset ofiar (różne źródła podają różne dane),
  • około 200 tysięcy Węgrów opuściło kraj w fali ucieczek do państw zachodnich,
  • liczne budynki i infrastruktura w Budapeszcie zostały zniszczone w wyniku walk i rozstrzeliwań.

Reakcja międzynarodowa

Świat zareagował głównie potępieniem interwencji sowieckiej. Organizacje międzynarodowe (m.in. ONZ) debatowały nad sytuacją, ale kraje zachodnie nie podjęły militarnej interwencji ze względu na ryzyko eskalacji konfliktu z ZSRR. Wiele państw zachodnich udzieliło natomiast pomocy humanitarnej i przyjęło uchodźców politycznych z Węgier.

Skutki polityczne i długofalowe

  • Represje i konsolidacja władzy – po stłumieniu powstania wprowadzono twarde represje: aresztowania, wyroki, egzekucje i czystki. Na czele kraju stanął János Kádár, który zdobył wsparcie Moskwy i rządził Węgrami przez dekady, wprowadzając później politykę tzw. "gulaszowego komunizmu" (łagodniejsza wersja rządów autorytarnych z elementami gospodarki rynkowej).
  • Utrwalenie sowieckiej kontroli – wydarzenia pokazały, że ZSRR jest gotów użyć siły, by utrzymać kontrolę nad krajami bloku wschodniego, co miało odstraszający wpływ na ewentualne podobne ruchy w innych państwach satelickich.
  • Symboliczne znaczenie dla opozycji i pamięci narodowej – pomimo militarniej porażki, powstanie stało się symbolem walki o wolność i niepodległość. Pamięć o 1956 roku odegrała ważną rolę w ruchach opozycyjnych w kolejnych dekadach, przyczyniając się do przemian w 1989 roku.
  • Wpływ na Zachód i politykę zagraniczną – zachodni politycy stanęli przed dylematem między moralnym poparciem dla powstania a ryzykiem wojny z ZSRR, co ograniczyło praktyczne działania na rzecz Węgier.

Pamięć i rehabilitacja

W późniejszych latach, szczególnie w czasie przełomu 1989 roku, Imre Nagy i inni przywódcy powstania zostali zrehabilitowani. Publiczne ekshumacje i uroczystości pogrzebowe (m.in. uroczysty pogrzeb Nagya w 1989 r.) stały się ważnym elementem historii narodowej Węgier oraz symbolicznym zerwaniem z okresem komunistycznym.

Powstanie węgierskie 1956 pozostaje jednym z najbardziej znaczących wydarzeń okresu zimnej wojny — przykładem zarówno odwagi i determinacji społeczeństwa walczącego o wolność, jak i brutalnych granic polityki siły dużych mocarstw w stosunku do państw satelickich.