Hardanger fiddle lub hardingfele w języku norweskim to tradycyjny instrument strunowy używany przede wszystkim w południowo-zachodniej Norwegii. Wyglądem przypomina skrzypce, ale zwykle ma osiem lub dziewięć strun i jest zbudowany z cieńszych płyt rezonansowych niż skrzypce, co wpływa na jego charakterystyczne, metaliczno‑dzwoniące brzmienie. Cztery struny melodyczne są smyczkowane i gra się na nich podobnie jak na skrzypcach, natomiast pozostałe struny to struny współbrzmiące — wibrują rezonansowo pod wpływem dźwięku strun melodycznych i wzbogacają barwę instrumentu, tworząc efekt drona i dodatkowej rezonansowej przestrzeni.
Konstrukcja
Budowa skrzypiec Hardangera przypomina konstrukcję skrzypiec klasycznych, ale zawiera kilka istotnych różnic: płyty rezonansowe (blat i tył) bywają cieńsze, a pudło ma specyficzne proporcje dostosowane do większej liczby strun. Pod gryfem umieszczone są dodatkowe struny rezonansowe, które przechodzą pod podstrunnicy i są przymocowane do specjalnej strunnicy; ich strojenie jest niezależne od strun melodycznych. Główka instrumentu (pegbox) często zdobiona jest rzeźbą — bywa to najczęściej norweski lew lub rzeźbiona głowa kobiety — a w elementach wykończenia używa się masy perłowej oraz, czasem, kawałków kości jako inkrustacji.
Brzmienie i strojenie
Skrzypce Hardanger wyróżniają się pełnym, rezonującym brzmieniem z silnym elementem dźwięków współbrzmiących. Instrument jest często strojony w scordaturze, czyli niestandardowym stroju, dopasowanym do repertuaru i regionu: stosuje się wiele wariantów strojeniowych, aby uzyskać pożądane drony i harmonię. Dzięki strunom rezonansowym instrument uzyskuje bogate, długotrwałe pogłosy i możliwość gry w charakterystycznych, ludowych skalach i modalnościach.
Repertuar i technika gry
Hardingfele tradycyjnie towarzyszy tańcom ludowym — do typowych form należą między innymi slåtter (melodie taneczne), springar, pols czy halling. Muzyk często akcentuje rytm poprzez mocne stąpanie stopą (tzw. tramping), co pomaga tancerzom utrzymać tempo. W grze wykorzystuje się dźwięki drone, podwójne i potrójne stopnie (double- i triple-stops), bogatą ornamentykę oraz lokalne warianty artykulacji i frazowania — każdy region ma swój typ stylu wykonawczego.
Wygląd i zdobienia
Hardanger fiddle słynie z bogatej dekoracji: rzeźbione zakończenia główki, inkrustacje z masy perłowej na podstrunnicy i strunnicy, malowane wzory zwane „różami” (charakterystyczne czarne i kolorowe ornamenty na pudle) oraz często wstawki z kości. Całość nadaje instrumentowi silnie zdobiony, niemal artystyczny charakter, co czyni go nie tylko narzędziem muzycznym, ale i obiektem rzemiosła artystycznego.
Historia
Najstarszy znany instrument tego typu datowany jest na 1651 rok, choć dokładność tej daty bywa kwestionowana. Przez kolejne stulecia instrument ewoluował, a jego współczesna forma ukształtowała się w dużej mierze do około 1850 roku rozwinął. W XIX wieku hardingfele zostało utrwalone jako centralny instrument muzyki ludowej regionów zachodniej Norwegii.
Wpływ kultury i rozwój w XX wieku
Norweski kompozytor Edvard Grieg interesował się muzyką ludową i czerpał z niej inspiracje. Przy komponowaniu słynnej melodii „Morning” z muzyki do Peer Gynta, myślał o barwach i skali, które można uzyskać na skrzypcach Hardangera. W XX wieku skrzypce Hardanger zyskały na popularności w Norwegii dzięki organizacji konkursów i festiwali poświęconych tradycyjnej muzyce. W konkursach tych wykonawcy często zobowiązani są do gry w stylu charakterystycznym dla obszaru, z którego pochodzą, co przyczyniło się do zachowania bogactwa regionalnych stylów gry. Współcześnie instrument przeżywa renesans — powstają nowe instrumenty, a szkoły i warsztaty uczą tradycyjnych technik budowy i gry.
Współczesne zastosowanie
Dziś hardingfele funkcjonuje zarówno w tradycyjnej muzyce tanecznej, jak i w muzyce koncertowej oraz eksperymentalnej. Muzycy łączą tradycyjne melodie z elementami jazzu, muzyki elektroakustycznej i muzyki współczesnej, co pokazuje uniwersalność i bogactwo tego instrumentu.
Skrzypce Hardanger pozostają jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli norweskiej kultury muzycznej — cenionym za unikatowe brzmienie, kunsztowne zdobienia i rolę w praktykach tanecznych i społecznym życiu regionów, w których są grane.
