Guarana, naukowo Paullinia cupana, to rodzaj pnącza lub krzewu należący do rodziny Sapindaceae. W literaturze botanicznej pojawiają się też synonimy i dawne nazwy taksonomiczne, o których można przeczytać pod odnośnikiem synonimy taksonomiczne. Roślina bywa opisywana zarówno jako pnącze, jak i jako małe drzewo, co zależy od warunków uprawy i formy cięcia. Jej klasyfikacja rodzinna jest dostępna w opracowaniach dotyczących rodziny Sapindaceae.

Wygląd i pochodzenie

Guarana pochodzi z dorzecza Amazonki, przede wszystkim z terenów dzisiejszej północnej Brazylii oraz części Wenezueli; więcej informacji o geograficznym pochodzeniu można znaleźć tutaj: pochodzenie, Wenezuela i północna Brazylia. Owoc ma barwę od pomarańczowej do czerwonej i zawiera ciemne nasiona otoczone białawą arylą; nasiona i owoc są omówione pod odnośnikami owoc guarany oraz nasiona. Charakterystyczny kontrast czarnych nasion i białych otoczek wygląda podobnie do gałek ocznych, co tłumaczy część lokalnych legend.

Skład chemiczny i działanie

Nasiona guarany zawierają alkaloidy purynowe, przede wszystkim kofeinę, oraz związki takie jak teobromina i teofilina. Z tego powodu surowiec działa pobudzająco i jest używany jako stymulant; zobacz też działanie stymulujące. Tradycyjnie i w ujęciu fitoterapeutycznym guarana przypisywana jest również efektom termogenicznym i moczopędnym (właściwości termogeniczne i moczopędne). Skład chemiczny zmienia się w zależności od odmiany i sposobu przetwarzania nasion.

  • Główne składniki: kofeina, teobromina, teofilina, garbniki.
  • Postacie przetworzenia: sproszkowane nasiona, ekstrakty, napary, dodatki do napojów energetycznych.

Zastosowania i przykłady użycia

Guarana jest powszechnie stosowana w napojach energetycznych i suplementach diety jako źródło naturalnej kofeiny. W regionie pochodzenia nasiona praży się i mieli na proszek, który dodaje się do naparów lub miesza z innymi składnikami. We współczesnym przemyśle spożywczym guarana występuje w formie ekstraktów i koncentratów używanych do wzmocnienia napojów, a także w produktach odchudzających ze względu na właściwości termogeniczne.

Tradycja, kultura i mit

Roślina odgrywa ważną rolę kulturową w tradycjach ludów Tupi i Guaraní; informacje etnograficzne znajdują się pod odnośnikiem Tupi oraz Guaraní. Nazwa „guaraná” wywodzi się z języka Tupi-Guarani, a rdzenne plemiona przypisywały jej właściwości lecznicze i magiczne (wzmianki o magiach). Jedna z legend opowiada, że nasiona są oczami zabitego przez węża dziecka, stąd mit o pochodzeniu rośliny (mit o wężu).

  • Tradycyjne użycie: leki jelitowe, toniki energetyczne.
  • Współczesne: składnik napojów, suplementów i produktów spożywczych.

Przy stosowaniu guarany należy zachować ostrożność: nadmierne spożycie może prowadzić do bezsenności, przyspieszonego rytmu serca czy interakcji z lekami nasennymi i przeciwlękowymi. Szczegółowe zalecenia i badania dotyczące bezpieczeństwa znajdują się w opracowaniach naukowych i poradnikach zdrowotnych; przykładowe materiały można znaleźć pod linkami: badania taksonomiczne, opis rodziny, forma drzewa, geografia, regiony, klimat, nasiona, owoc, właściwości pobudzające, właściwości metaboliczne, kultura Tupi, Guaraní, etnobotanika, mitologia.