Wielka Księżna Rosji Maria Nikołajewna (Maria Nikołajewna Romanowa; ros: Великая Княжна Мария Николаевна, 26 czerwca [O.S. 14 czerwca] 1899 - 17 lipca 1918) była trzecią córką cara Rosji Mikołaja II i carycy Aleksandry Fiodorowny (Alix z Hesji). Urodziła się w otoczeniu dworskiego życia, w czasach kiedy panowanie Romanowów było już wystawione na coraz większe napięcia społeczno-polityczne. Po zamordowaniu jej w czasie rewolucji rosyjskiej 1917 roku, została kanonizowana przez Rosyjski Kościół Prawosławny jako pasjonistka.
Dzieciństwo i charakter
Maria wychowywała się razem z czterema rodzeństwem: starszymi siostrami Olgą i Tatianą oraz młodszą siostrą Anastazją Nikołajewną i bratem carewiczem Aleksym. Już od małej była opisywana jako żywiołowa, wesoła i towarzyska — cechy, które sprawiały, że często wydawała się najbardziej swobodna wśród córek cara. Miała zamiłowanie do zabaw, flirtu i kontaktu z rówieśnikami; była też bardzo przywiązana do rodziny i religii, co było typowe dla wychowania w domu Romanowów.
Zaangażowanie podczas I wojny światowej
W czasie I wojny światowej, choć była jeszcze zbyt młoda, by odbyć formalne szkolenie jako pielęgniarka Czerwonego Krzyża, pełniła funkcję patronki szpitala i regularnie odwiedzała ranne żołnierzy. Interesowała się życiem wojskowych, ich warunkami i humorem; miała też kilka niewinnych zauroczeń w młodych oficerach, których poznawała podczas wizyt i uroczystości. Marzyła o założeniu rodziny i dzieciach, a jej zachowanie bywało opisywane jako swobodne i flirtujące — co w środowisku carskich córek uchodziło za sympatyczną, lecz niekiedy kłopotliwą cechę.
Aresztowanie, internowanie i śmierć
Po rewolucji lutowej 1917 rodzina została zmuszona do abdykacji i umieszczona pod aresztem domowym. Początkowo przebywali w Tobolsku, a następnie w 1918 roku zostali przewiezieni do domu Ipatiewa w Jekaterynburgu, gdzie 17 lipca 1918 roku cała rodzina carska oraz najbliżsi współpracownicy zostali zamordowani przez bolszewików. Okoliczności ich śmierci i późniejsze ukrycie szczątków stały się przedmiotem licznych spekulacji i legend, zwłaszcza dotyczących losów Anastazji, która przez wiele lat rzekomo miała „uciec”.
Szczątki, badania i legenda Anastazji
W 1991 roku znaleziono część grobu z szczątkami członków rodziny Romanowów; jednak brakowało tam fragmentów, co przez dziesięciolecia sprzyjało powstawaniu teorii o ucieczce jednej z córek. W latach 90. sugerowano, że Wielką Księżną, której szczątki nie znalazły się w grobie Romanowów, może być Maria. W 2007 roku odkryto kolejne szczątki, a badania DNA w końcu wykazały, że wszyscy członkowie rodziny cesarskiej zostali zamordowani w 1918 roku, co obaliło większość legend o przeżyciu któregoś z dzieci.
Pamięć i kult
Maria, podobnie jak reszta rodziny, stała się symbolem tragicznego końca dynastii Romanowów. Jej osobowość — pogodna, nieco figlarna, pełna marzeń o przyszłości — kontrastuje z brutalnością losu, jaki ją spotkał. Po kanonizacji przez Rosyjski Kościół Prawosławny została uznana za świętą w gronie pasjonistek, a pamięć o niej jest pielęgnowana zarówno przez badaczy historii, jak i licznych miłośników losów ostatniej carskiej rodziny.
Uwagi biograficzne: Maria jest często wspominana w źródłach jako „Masha” — imię pieszczotliwe używane przez rodzinę i przyjaciół. Jej stosunek do życia wojskowego, energia oraz młodzieńcze marzenia o założeniu rodziny ukazują obraz młodej księżniczki z epoki przełomu XIX i XX wieku, której życie przerwały dramatyczne wydarzenia rewolucyjne.
