Aleksandra Fiodorowna (rosyjski: Императрица Александра Фёдоровна) (urodzona jako księżniczka Alix z Hesji i nad Renem, 6 czerwca 1872 – 17 lipca 1918) była cesarzową konsortą Mikołaja II, ostatniego cara Imperium Rosyjskiego. Była wnuczką brytyjskiej królowej Wiktorii. Rosyjski Kościół Prawosławny kanonizował ją jako świętą Aleksandrę w 2000 roku.

Młodość i małżeństwo

Urodzona w domu niemieckim jako księżniczka Alix von Hessen und bei Rhein, wychowywała się w środowisku ścisłych, religijnych zasad. W 1894 roku przyjęła prawosławie i przyjęła imię Aleksandra Fiodorowna przed ślubem z carem Mikołajem II; ślub odbył się tego samego roku. Jako cesarzowa była postrzegana jako osoba głęboko wierząca, introwertyczna i oddana rodzinie. Jej pozycja na dworze była utrudniona przez różnice kulturowe i językowe oraz przez rosnącą niechęć części społeczeństwa do dynastii Romanowów.

Dzieci i kwestia hemofilii

Aleksandra i Mikołaj mieli pięcioro dzieci:

  • Olga (1895)
  • Tatiana (1897)
  • Maria (1899)
  • Anastazja (1901)
  • Aleksiej (1904)

Ich jedyny syn, Aleksiej, cierpiał na hemofilię — chorobę krwi, dziedziczoną matrylinearnie. Aleksandra była nosicielką wadliwego genu, pochodzącego w linii jej macierzystej rodziny (z układu rodzinnego brytyjskiej królowej Wiktorii). Choroba syna miała ogromny wpływ na życie rodziny i decyzje cesarzowej, zwiększając jej troskę o bezpieczeństwo Aleksieja i skłaniając do poszukiwania nietradycyjnych sposobów leczenia.

Rasputin i wpływ na politykę

Ważną częścią życia Aleksandry była przyjaźń z rosyjskim mistykiem Grigorijem Rasputinem. Rasputin zyskał wpływy dzięki temu, że wydawało się, iż jego obecność i modlitwy łagodzą objawy hemofilii Aleksieja. Z czasem Aleksandra coraz bardziej polegała na jego radach, także w sprawach personalnych i politycznych. Publiczne doniesienia o wpływie Rasputina na decyzje dworu (m.in. personalne nominacje i ingerencje w politykę) silnie podkopały autorytet monarchii i przyczyniły się do narastającej niechęci wobec cara i cesarzowej.

I wojna światowa, abdykacja i śmierć

W czasie I wojny światowej Mikołaj II objął dowództwo nad armią, a Aleksandra była jedną z głównych osób zarządzających sprawami wewnętrznymi w kraju, co jeszcze bardziej wiązało ją z kontrowersyjnymi decyzjami rządu. Rosnące niezadowolenie społeczne, klęski militarne i kryzys gospodarczy doprowadziły do rewolucji w lutym/marcu 1917 roku; w wyniku wydarzeń Mikołaj II abdykował, a rodzina carska została aresztowana.

Początkowo przetrzymywani w Tobolsku, a następnie w domu Ipatiewa w Jekaterynburgu, Aleksandra wraz z mężem i dziećmi została zamordowana 17 lipca 1918 roku przez komunistycznych zamachowców. Ich śmierć zakończyła trwającą przez wieki carską dynastię Romanowów i stała się jednym z najbardziej dramatycznych epilogów rewolucji rosyjskiej.

Kanonizacja, badania i pamięć

W drugiej połowie XX i na początku XXI wieku dokonano badań genetycznych na szczątkach odkrytych w miejscach egzekucji; analiza DNA pomogła potwierdzić tożsamość członków rodziny Romanowów. Rosyjski Kościół Prawosławny kanonizował Aleksandrę i jej rodzinę w 2000 roku jako świętych męczenników (pasyjnych), co wywołało mieszane reakcje — od czci i pamięci po krytykę i kontrowersje związane z politycznym i historycznym wymiarem tej decyzji.

Ocena historyczna

Postać Aleksandry Fiodorowny pozostaje złożona: dla niektórych była oddaną matką i kobietą głęboko wierzącą, dla innych symbolem izolacji i słabości rządów Romanowów. Jej życie i dramatyczny koniec stały się przedmiotem licznych badań historycznych, literackich interpretacji i filmowych przedstawień, które starają się oddać zarówno jej los osobisty, jak i szerszy kontekst upadku caratu.