Gomphotherium to wymarły rodzaj proboscydów, który wyewoluował w dolnym miocenie Ameryki Północnej. Przetrwał od 13,65 do 1,7 miliona lat temu (mya).
Rozprzestrzeniły się w Azji, Europie i Afryce po tym, jak spadek poziomu morza umożliwił im przeprawę. Przetrwały w pliocenie, a ich szczątki znaleziono w Chile, Chinach, Francji, Niemczech, Austrii, Kansas, Tennessee, Pakistanie, Kenii oraz Bośni i Hercegowinie.
Gomphotherium stał około 3 metrów (9,8 stóp) wysokości z wagą szacowaną na 4-5 ton i wyglądał podobnie do współczesnego słonia. Miał jednak cztery kły: dwa na górnej szczęce i dwa na długiej szczęce dolnej. Gomphotherium żył w suchych, zalesionych regionach w pobliżu jezior.
Wygląd i kły
Gomphotherium miał masywną sylwetkę przypominającą współczesne słonie, ale z kilkoma charakterystycznymi cechami. Najbardziej rzucającą się w oczy cechą były cztery kły — dwa górne i dwa dolne. Dolne kły często były wydłużone i spłaszczone (u niektórych gatunków przybierały kształt „łopaty”), co sugeruje specjalizację w zbieraniu pokarmu lub kopaniu. Analiza śladów zużycia kłów wskazuje, że mogły one służyć do zrywania roślin, obgryzania kory oraz do kopania w poszukiwaniu bulw i korzeni.
Mózgoczaszka i budowa trzonów zębów wskazują, że molały miały złożoną powierzchnię do rozcierania roślinności; zęby te ewoluowały w kierunku lepszego przetwarzania twardszych części roślin w miarę zmian środowiskowych.
Tryb życia i dieta
Na podstawie budowy szczęk i zębów uważa się, że Gomphotherium był przede wszystkim przystosowany do żerowania na liściach, pędach i gałązkach (czyli był przeważnie browserem), chociaż niektóre populacje mogły prowadzić mieszany tryb żywienia (mixed-feeder) i korzystać także z traw. Żył głównie w otoczeniu zadrzewionym i przy brzegach zbiorników wodnych, gdzie dostęp do roślinności i wody był łatwy. Prawdopodobnie tworzył mniejsze grupy społeczne podobne do stad współczesnych słoni, co ułatwiało obronę młodych i poszukiwanie zasobów.
Rozprzestrzenianie i zapis kopalny
Rodzaj wyewoluował w Ameryce Północnej, skąd rozprzestrzenił się do Eurazji i Afryki. Szczątki znaleziono na wielu stanowiskach paleontologicznych — od obu Ameryk po Europę, Azję i Afrykę — co świadczy o dużej zdolności adaptacyjnej i migracyjnej tych zwierząt. Zapisy kopalne obejmują kości, zęby i czasem fragmenty czaszki; badania warstw osadów pomagają datować te znaleziska i odtwarzać środowiska, w których żyły.
Systematyka i gatunki
Gomphotherium zaliczane jest do rodziny Gomphotheriidae, dużej i różnorodnej grupy proboscydów. W obrębie rodzaju wyróżniano kilka gatunków, np. Gomphotherium angustidens, Gomphotherium productum czy Gomphotherium steinheimense, różniących się detalami budowy czaszki i kłów oraz rozmiarem. Gatunki te pomagają śledzić ewolucję proboscydów i ich ekspansję po świecie w miocenie i pliocenie.
Wyginięcie
Wyginięcie Gomphotherium (ok. 1,7 mln lat temu dla tego rodzaju) wiąże się najprawdopodobniej ze zmianami klimatycznymi i roślinnością, które zmieniały się pod koniec pliocenu i na początku plejstocenu. Postępujące ochłodzenia, przesunięcia stref roślinnych oraz konkurencja ze strony bardziej wykształconych form proboscydów (np. przodków współczesnych słoni) mogły przyczynić się do zaniku tego rodzaju.
Znaczenie odkryć
Szczątki Gomphotherium dostarczają ważnych informacji o ewolucji proboscydów, ich adaptacjach do różnych środowisk i o zmianach fauny lądowej w miocenie i pliocenie. Znaleziska prezentowane są w wielu muzeach i są przedmiotem badań paleontologów, którzy starają się odtworzyć ich biologię i sposób życia na podstawie skamieniałości.
