Sprawa Roe przeciwko Wade'owi była przełomowym postanowieniem Sądu Najwyższego USA, rozstrzygniętym 22 stycznia 1973 roku (sprawa została złożona w 1970 r.). W pisemnej opinii, której autorem był sędzia Harry A. Blackmun, Sąd orzekł, że prawo stanowe, które zakazywało aborcji z wyjątkiem przypadków ratowania życia matki, naruszało konstytucyjne prawo do prywatności wynikające z klauzuli należnego procesu (Due Process Clause) Czternastej Poprawki. Orzeczenie to ustanowiło tzw. ramy trymestralne: w pierwszym trymestrze ciąży decyzja o przerwaniu ciąży pozostawała w gestii kobiety i jej lekarza, w drugim trymestrze państwo mogło wprowadzać regulacje związane ze zdrowiem matki, a po osiągnięciu przez płód zdolności do życia poza łonem (viability) – w trzecim trymestrze – państwo zyskało istotny interes w ochronie życia płodu i mogło ograniczać lub zakazywać aborcję z wyjątkiem przypadków koniecznych dla ochrony życia lub zdrowia kobiety. Sąd w opinii wskazał też, że aborcja przeprowadzona przez wykwalifikowanego lekarza we wczesnej fazie ciąży jest procedurą medyczną o ryzyku porównywalnym lub niższym niż niektóre inne procedury i że państwo nie może nadmiernie ograniczać prawa kobiety do decyzji o ciąży.

Orzeczenie i skład głosów

Wyrok zapadł przy wyniku 7–2. W większości opowiedzieli się m.in. Chief Justice Warren E. Burger oraz sześciu innych sędziów; przeciwko orzeczeniu głosowali sędziowie William Rehnquist i Byron White. Warto podkreślić, że w dokumentacji i debacie publicznej uczestniczyła anonimowa „Jane Roe” (pseudonim użyty w aktach) — faktycznie była to Norma McCorvey, która w późniejszych latach zmieniła swoje poglądy i stała się przeciwniczką aborcji.

Kontekst społeczny, polityczny i dalsze losy orzeczenia

Decyzja ta podzieliła naród i wywołała silne ruchy polityczne oraz społeczne, które trwają do dziś. Debata skoncentrowała się wokół dwóch głównych stanowisk:

  • Ruch pro-life – zwolennicy tego stanowiska uważają, że zarodek lub płód ma prawo do ochrony życia, które państwo powinno egzekwować; opowiadają się za ograniczeniami lub zakazami aborcji.
  • Ruch pro-choice – zwolennicy tego stanowiska podkreślają prawo kobiety do autonomii nad własnym ciałem i decyzji o kontynuowaniu lub przerwaniu ciąży oraz sprzeciwiają się nadmiernym ograniczeniom dostępu do aborcji.

W kolejnych dekadach orzeczenie Roe było modyfikowane i ograniczane przez inne decyzje i politykę: m.in. wyrok Webster v. Reproductive Health (1989) dopuszczał większe uprawnienia stanów do regulacji aborcji, a istotną zmianą było orzeczenie Planned Parenthood v. Casey (1992), które porzuciło ścisłą ramę trymestralną na rzecz testu „nadmiernego obciążenia” (undue burden) — nadal jednak potwierdzając zasadniczą ochronę prawa do aborcji. Na poziomie ustawodawczym funkcjonowały też przepisy ograniczające finansowanie aborcji, jak np. tzw. Hyde Amendment (od 1976 r.).

Przez lata wiele stanów wprowadzało różne przepisy ograniczające dostęp do zabiegów (np. obowiązkowe okresy oczekiwania, wymogi informacyjne, ograniczenia finansowania czy ograniczenia przy późnych aborcjach). Po długotrwałej rundzie prawnej i politycznej w czerwcu 2022 r. Sąd Najwyższy w sprawie Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization uchylił orzeczenia Roe i Casey, stwierdzając, że konstytucja nie gwarantuje prawa do aborcji i pozostawiając regulację tej kwestii poszczególnym stanom. W efekcie część stanów przyjęła całkowite lub szerokie zakazy aborcji, inne – aktywne przepisy chroniące dostęp.

Znaczenie historyczne i aktualny stan dyskusji

Roe v. Wade miało ogromne znaczenie dla prawa konstytucyjnego, polityki zdrowotnej i mobilizacji społecznej w USA. Orzeczenie wpłynęło na sposób prowadzenia kampanii politycznych, wybory i skład sądów federalnych oraz stanowych. Debata o aborcji pozostaje jednym z najbardziej polarizujących tematów w amerykańskiej polityce i społeczeństwie; dotyczy kwestii praw człowieka, religii, medycyny, etyki i roli państwa w prywatnych decyzjach obywateli.