Roe przeciwko Wade: orzeczenie Sądu Najwyższego USA o aborcji
Roe przeciwko Wade — historia i znaczenie orzeczenia Sądu Najwyższego USA o aborcji: tło prawne, kontrowersje i wpływ na politykę pro-life i pro-choice.
Sprawa Roe przeciwko Wade'owi była przełomowym postanowieniem Sądu Najwyższego USA, rozstrzygniętym 22 stycznia 1973 roku (sprawa została złożona w 1970 r.). W pisemnej opinii, której autorem był sędzia Harry A. Blackmun, Sąd orzekł, że prawo stanowe, które zakazywało aborcji z wyjątkiem przypadków ratowania życia matki, naruszało konstytucyjne prawo do prywatności wynikające z klauzuli należnego procesu (Due Process Clause) Czternastej Poprawki. Orzeczenie to ustanowiło tzw. ramy trymestralne: w pierwszym trymestrze ciąży decyzja o przerwaniu ciąży pozostawała w gestii kobiety i jej lekarza, w drugim trymestrze państwo mogło wprowadzać regulacje związane ze zdrowiem matki, a po osiągnięciu przez płód zdolności do życia poza łonem (viability) – w trzecim trymestrze – państwo zyskało istotny interes w ochronie życia płodu i mogło ograniczać lub zakazywać aborcję z wyjątkiem przypadków koniecznych dla ochrony życia lub zdrowia kobiety. Sąd w opinii wskazał też, że aborcja przeprowadzona przez wykwalifikowanego lekarza we wczesnej fazie ciąży jest procedurą medyczną o ryzyku porównywalnym lub niższym niż niektóre inne procedury i że państwo nie może nadmiernie ograniczać prawa kobiety do decyzji o ciąży.
Orzeczenie i skład głosów
Wyrok zapadł przy wyniku 7–2. W większości opowiedzieli się m.in. Chief Justice Warren E. Burger oraz sześciu innych sędziów; przeciwko orzeczeniu głosowali sędziowie William Rehnquist i Byron White. Warto podkreślić, że w dokumentacji i debacie publicznej uczestniczyła anonimowa „Jane Roe” (pseudonim użyty w aktach) — faktycznie była to Norma McCorvey, która w późniejszych latach zmieniła swoje poglądy i stała się przeciwniczką aborcji.
Kontekst społeczny, polityczny i dalsze losy orzeczenia
Decyzja ta podzieliła naród i wywołała silne ruchy polityczne oraz społeczne, które trwają do dziś. Debata skoncentrowała się wokół dwóch głównych stanowisk:
- Ruch pro-life – zwolennicy tego stanowiska uważają, że zarodek lub płód ma prawo do ochrony życia, które państwo powinno egzekwować; opowiadają się za ograniczeniami lub zakazami aborcji.
- Ruch pro-choice – zwolennicy tego stanowiska podkreślają prawo kobiety do autonomii nad własnym ciałem i decyzji o kontynuowaniu lub przerwaniu ciąży oraz sprzeciwiają się nadmiernym ograniczeniom dostępu do aborcji.
W kolejnych dekadach orzeczenie Roe było modyfikowane i ograniczane przez inne decyzje i politykę: m.in. wyrok Webster v. Reproductive Health (1989) dopuszczał większe uprawnienia stanów do regulacji aborcji, a istotną zmianą było orzeczenie Planned Parenthood v. Casey (1992), które porzuciło ścisłą ramę trymestralną na rzecz testu „nadmiernego obciążenia” (undue burden) — nadal jednak potwierdzając zasadniczą ochronę prawa do aborcji. Na poziomie ustawodawczym funkcjonowały też przepisy ograniczające finansowanie aborcji, jak np. tzw. Hyde Amendment (od 1976 r.).
Przez lata wiele stanów wprowadzało różne przepisy ograniczające dostęp do zabiegów (np. obowiązkowe okresy oczekiwania, wymogi informacyjne, ograniczenia finansowania czy ograniczenia przy późnych aborcjach). Po długotrwałej rundzie prawnej i politycznej w czerwcu 2022 r. Sąd Najwyższy w sprawie Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization uchylił orzeczenia Roe i Casey, stwierdzając, że konstytucja nie gwarantuje prawa do aborcji i pozostawiając regulację tej kwestii poszczególnym stanom. W efekcie część stanów przyjęła całkowite lub szerokie zakazy aborcji, inne – aktywne przepisy chroniące dostęp.
Znaczenie historyczne i aktualny stan dyskusji
Roe v. Wade miało ogromne znaczenie dla prawa konstytucyjnego, polityki zdrowotnej i mobilizacji społecznej w USA. Orzeczenie wpłynęło na sposób prowadzenia kampanii politycznych, wybory i skład sądów federalnych oraz stanowych. Debata o aborcji pozostaje jednym z najbardziej polarizujących tematów w amerykańskiej polityce i społeczeństwie; dotyczy kwestii praw człowieka, religii, medycyny, etyki i roli państwa w prywatnych decyzjach obywateli.
Tło
Zaczęło się w Teksasie jako wyzwanie przeciwko prawu zakazującemu jakiegokolwiek rodzaju aborcji, chyba że życie matki było zagrożone. W 1970 roku ciężarna kobieta z Teksasu, Norma McCorvey (pseudonim: Jane Roe), wniosła pozew przeciwko Henry'emu Wade'owi, prokuratorowi okręgowemu hrabstwa Dallas, do teksańskiego sądu federalnego. Podejrzewając, że jest samotną kobietą i jest w ciąży, McCorvey chciał przerwać jej ciążę. Chciała, żeby zrobił to bezpiecznie lekarz, ale powiedziała, że nie stać jej na podróż poza Teksas. Nie mogła dokonać legalnej aborcji w Teksasie, ponieważ jej życie nie było zagrożone. W swoim pozwie twierdziła, że prawo teksańskie narusza jej prawo do prywatności, chronione na mocy pierwszej, czwartej, piątej, dziewiątej i czternastej poprawki. Roe dodał, że pozwała ją "w imieniu swoim i wszystkich innych kobiet" w tej samej sytuacji. Sprawa powoli trafiła do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. W międzyczasie, McCorvey urodził jej dziecko i oddał je do adopcji.
Decyzja większości
W decyzji 7-2 sąd orzekł, że prawo kobiety do aborcji jest chronione jej prawem do prywatności na mocy czternastej poprawki. Decyzja ta pozwalała kobiecie na podjęcie decyzji o utrzymaniu lub przerwaniu ciąży płodu/nienarodzonego dziecka w pierwszym trymestrze. Wpłynęło to na prawo 46 państw. Sędzia Harry Blackmun napisał opinię większości. "My ... uznajemy naszą świadomość delikatnej i emocjonalnej natury kontrowersji związanych z aborcją, energicznych przeciwstawnych poglądów, nawet wśród lekarzy, oraz głębokich i pozornie absolutnych przekonań, które inspiruje ten temat." - Justice Blackmun (1973).
Opinia negatywna
Odmienna opinia została napisana przez sędziego Williama Rehnquista. Sprzeciwił się on decyzji większości, podając kilka powodów.
- Po pierwsze zaznaczył, że w sprawie nie było żadnego zasadnego powoda, co było wymogiem rozpoznania sprawy. Prawdziwym powodem byłaby kobieta w pierwszym trymestrze ciąży w pewnym momencie, kiedy sprawa była rozpatrywana. McCorvey (Jane Roe) nie pasował do tej kwalifikacji i dlatego wyrok nie miał zastosowania w tej sprawie.
- Sąd uznał prawo kobiety do aborcji w ramach ogólnego "prawa do prywatności z poprzednich spraw". Ale argumentował, że "transakcja taka jak ta nie jest prawie "prywatna" w zwykłym użyciu tego słowa."
- Opinia większości była niejasna co do tego, gdzie dokładnie prawo do prywatności znajduje się w konstytucji. Wspomniano o kilku poprawkach, ale żadna z nich nie została wyraźnie określona jako zawierająca prawo do prywatności. Słowa "prywatność" nie ma w konstytucji.
- Dodatkowe problemy to m.in. sąd działający jako ustawodawca, który rozbija ciążę na trzy trymestry i określa dopuszczalne ograniczenia, jakie mogą wprowadzać państwa. Rehnquist wskazał, że 36 z 37 stanów w 1868 roku, kiedy została przyjęta Czternasta Poprawka, posiadało ustawy przeciwko aborcji, w tym Teksas. Napisał on: "...Jedyny możliwy wniosek z tej historii jest taki, że autorzy projektu nie zamierzali, aby Czternasta Poprawka odebrała Stanom prawo do stanowienia prawa w tej sprawie".
Zrozumienie Roe v. Wade
Prawo do tłumaczenia ustnego dotyczącego prywatności
Podstawą "prawa do prywatności" jest wykładnia sądowa, którą można prześledzić na podstawie wcześniejszej sprawy Griswold przeciwko Connecticut (1965). W tej przełomowej sprawie Sąd Najwyższy orzekł, że ustawa z Connecticut zakazująca stosowania środków antykoncepcyjnych naruszyła prawo do prywatności określone w Konstytucji. Jednakże prawo do prywatności nie jest bezpośrednio wymienione w Konstytucji. Sąd Najwyższy stwierdził, że prawo do prywatności wynika z kilku poprawek. Począwszy od 1923 roku sąd interpretował gwarancję "wolności" zawartą w Czternastej Poprawce jako szerokie prawo do prywatności. Sędzia William O. Douglas stwierdził, że gwarancje prawa do prywatności mają penumbry (dorozumiane prawa) "utworzone przez emanację (płynącą) z tych gwarancji, które pomagają nadać im życie i treść".
Koncepcja trymestru
W swoim orzeczeniu sąd wykorzystał ramy trzech trymestrów ciąży. W pierwszym trymestrze aborcja była bezpieczniejsza dla matki niż poród. Rozumowanie było takie, że decyzję o tym, czy dokonać aborcji na tym etapie, należy pozostawić matce do decyzji. Każde prawo, które ingerowało w aborcję w pierwszym trymestrze, byłoby uznane za niezgodne z konstytucją. W drugim trymestrze prawo mogło regulować aborcję jedynie w celu ochrony zdrowia matki. W trzecim trymestrze nienarodzone dziecko było zdolne do samodzielnego życia poza łonem matki. Tak więc prawa mogą ograniczać lub zakazywać aborcji z wyjątkiem przypadków, gdy jest to konieczne dla ochrony zdrowia matki. Doktryna ta obowiązywała do 1992 roku. W sprawie Planned Parenthood przeciwko Casey (1992) sąd przeszedł od oparcia legalności aborcji na trymestrach do oparcia jej na żywotności płodu.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to była decyzja Roe v. Wade?
A: Decyzja Roe v. Wade to przełomowe orzeczenie Sądu Najwyższego USA z 1973 r., w którym Sąd uznał za niekonstytucyjną ustawę stanową zakazującą aborcji.
P: Jak sąd postrzegał aborcję w pierwszym trymestrze?
O: Sąd uznał, że w pierwszym trymestrze aborcja nie jest bardziej niebezpieczna niż noszenie płodu do końca życia.
P: Kto popierał i sprzeciwiał się tej decyzji?
O: Decyzję 7-2 poparł Główny Sędzia Warren E. Burger i sześciu innych sędziów, a sprzeciwili się jej sędziowie William Rehnquist i Byron White.
P: Jakie są poglądy zwolenników pro-life na temat aborcji?
O: Zwolennicy pro-life twierdzą, że nienarodzone dziecko ma takie samo prawo do życia jak inni ludzie i że rząd powinien interweniować, aby je chronić.
P: Jakie są poglądy zwolenników pro-choice na temat aborcji?
O: Zwolennicy pro-choice uważają, że nienarodzone dziecko to nie to samo co człowiek, że kobieta ma prawo wyboru, co chce zrobić ze swoim ciałem i że rząd nie powinien interweniować.
P: W jaki sposób Roe v. Wade zostało później ograniczone?
O: Roe v. Wade zostało ograniczone przez późniejszą decyzję, Webster v. Reproductive Health Services (1989), która pozwoliła na regulację aborcji w niektórych przypadkach.
P: Kiedy opublikowano wyciekły projekt decyzji Sądu Najwyższego obalającej Roe v Wade?
O: W maju 2022 r. opublikowano wyciekły projekt decyzji Sądu Najwyższego obalającej Roe v Wade.
Przeszukaj encyklopedię