Lata 1790–1799: przegląd wydarzeń, przywódców, narodzin i zgonów

Przegląd lat 1790–1799: kluczowe wydarzenia, sylwetki przywódców oraz ważne narodziny i zgony tej burzliwej dekady — kronika polityki, kultury i społeczeństwa.

Wydarzenia (1790–1799)

Dziesięciolecie 1790–1799 było okresem gwałtownych przemian politycznych, społecznych i technicznych na całym świecie. Poniżej zebrano najważniejsze wydarzenia tematycznie i chronologicznie.

• Rewolucja francuska i jej konsekwencje:
  • 1790: uchwalenie Konstytucji cywilnej duchowieństwa (Civil Constitution of the Clergy) i uroczystość pojednania Fête de la Fédération (14 lipca 1790), które podkreśliły głęboką restrukturyzację francuskiego porządku społecznego.
  • 1791: ucieczka Króla (Flight to Varennes) — próba opuścić Francję i przywrócenia monarchii, co podważyło zaufanie do Ludwika XVI.
  • 1792: obalenie monarchii (10 sierpnia) i proklamowanie I Republiki (21 września).
  • 1793–1794: okres terroru (Reign of Terror) kierowany przez Komitet Ocalenia Publicznego i Robespierre’a; egzekucja Ludwika XVI (21 stycznia 1793) i później Marii Antoniny (1793).
  • 1794: stopniowe wyhamowanie terroru — upadek i śmierć Robespierre’a (27–28 lipca 1794, tzw. 9 Thermidora).
  • 1795: powstanie Dyrektoriatu jako nowej formy rządów we Francji, która panowała do 1799 r.
  • 1796–1799: błyskawiczna kariera Napoleona Bonaparte — kampania włoska (1796–97) i kampania egipska (1798–99), zakończona zamachem stanu 18 brumaire'a (9 listopada 1799), który doprowadził do powstania Konsulatu.
• Upadek i rozbiory Polski:
  • 1791: uchwalenie Konstytucji 3 maja — jedno z pierwszych w Europie nowoczesnych ustaw zasadniczych.
  • 1792: konfederacja targowicka i interwencja wojskowa (Rosja) — wojna w obronie konstytucji.
  • 1793: II rozbiór Polski (Rosja i Prusy) — utrata znacznych terytoriów.
  • 1794: powstanie kościuszkowskie — narodowe powstanie pod wodzą Tadeusza Kościuszki (m.in. bitwa pod Racławicami, 4 kwietnia 1794); jego stłumienie.
  • 1795: III rozbiór Polski — likwidacja Rzeczypospolitej Obojga Narodów; abdykacja ostatniego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
• Wojny i zmiany geopolityczne w Europie:
  • 1792–1797: wojny rewolucyjnej Francji z koalicjami europejskimi; kluczowe kampanie prowadziły do przewagi Francji nad Austrią i innymi mocarstwami.
  • 1797: traktat z Campo Formio kończący wojnę Francji z Austrią i znacząco zmieniający mapę Europy środkowej.
  • 1798: działalność napoleońska na Morzu Śródziemnym i w Egipcie; bitwa pod Abukirem/Morska bitwa pod Nilu (1–3 sierpnia 1798) — zwycięstwo admirała Nelsona nad flotą francuską.
  • 1798: powstanie irlandzkie i interwencja francuska (bunt Zjednoczonych Irlandczyków).
• Ameryka Północna i powstający porządek w USA:
  • 1790: Ustawa o rezydencji (Residence Act) wyznaczyła miejsce przyszłej stolicy w rejonie Potomaku (Washington, D.C.).
  • 1791: ratyfikacja Deklaracji Praw (Bill of Rights) w USA.
  • 1796–1797: zakończenie urzędowania Jerzego Waszyngtona (ostatnia kadencja 1793–1797) i zwycięstwo Johna Adamsa w wyborach 1796 roku.
• Rewolucja na Karaibach — Haiti:
  • 1791: początek powstania niewolników na Saint-Domingue (dzisiejsze Haiti), które doprowadziło do ostatecznej niepodległości wyspy w kolejnych dekadach i miało ogromny wpływ na kolonialne systemy plantacyjne.
  • 1794: francuska Konwencja (w praktyce) zniósła niewolnictwo w francuskich koloniach (dekretem z 4 lutego 1794).
• Nauka i technika:
  • 1793: Eli Whitney opatentował gin do bawełny (cotton gin) — maszyna, która znacząco wpłynęła na przemysł bawełniany w USA.
  • 1796: Edward Jenner zastosował praktykę szczepienia przeciwko ospie (wynalazek szczepionki przeciwko ospie niesionej z krowianki).
  • 1799: Alessandro Volta opracował pierwszą ogniwo galwaniczne (stos Volty), co zapoczątkowało nowe możliwości w elektrotechnice.
• Kultura i idee:
  • Lata 1790. to czas umacniania się prądów romantycznych w literaturze i sztuce, narastającego nurtu nacjonalizmów oraz szerokiej debaty o prawach człowieka i obywatela.

Światowi przywódcy (wybrani, w dekadzie 1790–1799)

Poniżej lista najważniejszych władców, przywódców politycznych i wojskowych aktywnych w tej dekadzie, z zaznaczeniem najważniejszych zmian personalnych.

• Francja: Ludwik XVI (król do 1792), potem rządy rewolucyjne — Komitet Ocalenia Publicznego (w tym Maximilien Robespierre w latach 1793–1794), następnie Dyrektoriat (od 1795), a pod koniec dekady — Napoleon Bonaparte jako dominująca postać polityczna (zamach 1799).
• Wielka Brytania: król Jerzy III; premier — William Pitt Młodszy (William Pitt the Younger) kierujący rządem przez większość dekady.
• Rosja: Katarzyna II (Caryca) do 1796, po jej śmierci następca — Paweł I (od 1796).
• Austria: Leopold II (do 1792), następnie Franciszek II (od 1792).
• Prusy: Fryderyk Wilhelm II (do 1797), potem Fryderyk Wilhelm III (od 1797).
• Hiszpania: Karol IV (od 1788).
• Stosunki osmańskie: sułtan Selim III (od 1789).
• Polska: ostatni król — Stanisław August Poniatowski (do abdykacji w 1795).
• Stany Zjednoczone: prezydent George Washington (do 1797), następnie John Adams (od 1797).
• Wielkie postaci wojskowe i polityczne: Napoleon Bonaparte (wzrost sławy i władzy), admirał Horatio Nelson (kluczowe zwycięstwa morskie), Tadeusz Kościuszko (przywódca powstania 1794), Maximilien Robespierre (centralna postać okresu terroru we Francji).

Narodziny (wybrani znani urodzeni w latach 1790–1799)

Lista wybranych postaci urodzonych w tej dekadzie, które miały później znaczący wpływ na literaturę, naukę i politykę.

• 1791 — Michael Faraday (ur. 22 IX 1791) — angielski fizyk i chemik, pionier w elektrochemii i elektromagnetyzmie.
• 1791 — Samuel F. B. Morse (ur. 27 IV 1791) — amerykański wynalazca i malarz, współtwórca telegrafu i kodu Morse’a.
• 1792 — Percy Bysshe Shelley (ur. 4 VIII 1792) — angielski poeta okresu romantyzmu.
• 1793 — John Clare (ur. 13 VII 1793) — angielski poeta ludowy, przedstawiciel wczesnego romantyzmu.
• 1795 — John Keats (ur. 31 X 1795) — angielski poeta, jeden z najważniejszych przedstawicieli romantyzmu.
• 1797 — Mary Shelley (ur. 30 VIII 1797) — angielska pisarka, autorka „Frankensteina”.
• 1798 — Adam Mickiewicz (ur. 24 XII 1798) — polski poeta, jeden z czołowych twórców polskiego romantyzmu.
• 1798 — Giacomo Leopardi (ur. 29 VI 1798) — włoski poeta i filozof, ważna postać literatury włoskiej.
• 1799 — Honoré de Balzac (ur. 20 V 1799) — francuski powieściopisarz, autor monumentalnego cyklu „Komedia ludzka”.

Zgony (wybrane ważne postacie zmarłe w latach 1790–1799)

• 1790 — Benjamin Franklin (zm. 17 IV 1790) — amerykański uczony, polityk i dyplomata, jedna z kluczowych postaci epoki oświecenia i amerykańskiego ruchu niepodległościowego.
• 1791 — Wolfgang Amadeus Mozart (zm. 5 XII 1791) — austriacki kompozytor, wybitna postać muzyki klasycznej.
• 1792 — John Paul Jones (zm. 18 VII 1792) — amerykański oficer marynarki, uznawany za ojca marynarki wojennej USA.
• 1793 — Ludwik XVI (zm. 21 I 1793, ścięty) oraz Maria Antonina (zm. 16 X 1793, ścięta) — egzekucje symbolizujące radykalizację rewolucji francuskiej.
• 1794 — Maximilien Robespierre (zm. 28 VII 1794) — kluczowa postać okresu terroru, stracony po przewrocie termidoriańskim.
• 1796 — Katarzyna II Wielka (zm. 17 XI 1796) — cesarzowa Rosji, której śmierć zapoczątkowała okres rządów Pawła I.
• 1797 — Edmund Burke (zm. 9 VII 1797) — irlandzko-brytyjski filozof polityczny i polityk, krytyczny wobec rewolucji francuskiej; oraz Mary Wollstonecraft (zm. 10 IX 1797) — pisarka i myślicielka, autorka „Obrony praw kobiety”.
• 1798 — Stanisław August Poniatowski (zm. 12 II 1798) — ostatni król Polski (Rzeczypospolitej Obojga Narodów), abdykował po trzecim rozbiorze.
• 1799 — George Washington (zm. 14 XII 1799) — pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych, jedna z najważniejszych postaci w historii USA.

Podsumowując, lata 1790–1799 to okres niezwykle burzliwych przemian: rewolucje, wojny, narodziny nowoczesnych idei politycznych i istotne postępy w nauce i technice. Ta dekada ukształtowała geopolityczną mapę Europy i świata oraz pozostawiła trwałe ślady w kulturze i myśli społecznej.

Szukaj według litery