Przegląd

Kadżarowie (pers. قاجار‎, Qâjâr) to dynastia turecko‑irańska, która sprawowała władzę w Iraniu w latach 1781–1925. Za jej początek zwykle uznaje się panowanie Alego Mohammada Chana Kadżara, który po upadku dynastii Zand zjednoczył większość Iranu i ustanowił stolicę w Teheranie. Okres kadżarski łączy intensywną kulturę dworską z rosnącą ingerencją Wielkiej Brytanii i Rosji oraz stopniową utratą wpływów suwerennych.

Główne cechy i władcy

Dynastia cechowała się scentralizowanym monarchizmem, silnym dworem i rozbudowaną etykietą pałacową. Do najbardziej znanych władców należą:

  • Agha Mohammad Khan Kadżar – założyciel dynastii, ugruntował władzę i wybrał Teheran na stolicę;
  • Fath‑Ali Szach – okres konfliktów z Rosją;
  • Naser ad‑Din Szach – panowanie z próbami reform i powołaniem prominentnych ministrów, którym zawdzięczał częściowe modernizacje;
  • Mozaffar ad‑Din Szach, Mohammad Ali Szach i Ahmad Szach – władcy końcowego etapu, związani z rosnącą presją zagraniczną i politycznymi zmianami.

Polityka wewnętrzna i reformy

W XIX w. podejmowano ograniczone reformy administracyjne i modernizacyjne. Najsłynniejszym reformatorem był Mirza Taqi Khan, znany jako Amir Kabir, który wprowadził m.in. szkołę techniczną Dar al‑Funun oraz podejmował działania przeciw korupcji — jego polityka zakończyła się usunięciem i zamordowaniem. W kolejnych dekadach reformy były fragmentaryczne i często blokowane przez konserwatywne stronnictwa dworskie.

Stosunki międzynarodowe i ekonomia

Kadżarowie musieli się mierzyć z ekspansją carskiej Rosji i wpływami brytyjskimi. Iran utracił znaczne terytoria na Kaukazie w seriach traktatów z Rosją na początku XIX w. Rosnąca zależność ekonomiczna i liczne koncesje zagraniczne — w tym głośna koncesja tytoniowa i późniejsze prawa wydobywcze do ropy na początku XX w. — pogłębiały kryzys suwerenności i wywoływały protesty społeczne.

Ruch konstytucyjny i upadek dynastii

Na przełomie XIX i XX wieku narastały napięcia prowadzące do Rewolucji Konstytucyjnej (1905–1911), która doprowadziła do powstania parlamentu (Majlis) i pierwszej konstytucji Iranu. Ostateczny upadek dynastii nastąpił w 1925 roku, gdy rzeczywistą władzę przejął generał Reza Chan, który powołał nową dynastię Pahlavi. Ostatnim panującym szachem był Soltan Ahmad Szach Kadżar.

Kultura i dziedzictwo

Okres kadżarski pozostawił bogate dziedzictwo artystyczne: rozkwit malarstwa portretowego, rozwój architektury pałacowej (np. kompleks Golestan), a także upowszechnienie fotografii. Styl kadżarski łączył tradycyjne motywy perskie z wpływami zachodnimi. Rodzina Kadżarów zachowała też znaczenie społeczne jako ród arystokratyczny i jest przedmiotem zainteresowania badaczy zajmujących się modernizacją Iranu.

Więcej informacji o perskiej nazwie dynastii można znaleźć w źródłach języka perskiego: zapisy perskie, a chronologię rządów i wydarzeń politycznych można prześledzić w opracowaniach dotyczących lat 1781–1925: okres rządów Kadżarów.