Karl Popper: filozof nauki, twórca teorii falsyfikacji
Karl Popper — wpływowy filozof nauki i twórca teorii falsyfikacji. Poznaj jego krytykę totalitaryzmu, wpływ na naukę i myśl polityczną. Dowiedz się więcej.
Sir Karl Popper CH FRS FBA (28 lipca 1902 - 17 września 1994) był austriackim i brytyjskim filozofem oraz profesorem London School of Economics.
Uważany jest za jednego z najbardziej wpływowych filozofów nauki XX wieku. Pisał również o filozofii społecznej i politycznej, zwłaszcza o złu totalitarnych idei i polityki. Popper jest znany z idei falsyfikacji empirycznej.
Życie i kariera
Karl Popper urodził się w Wiedniu. Przed II wojną światową opuścił Austrię z powodu rosnącego zagrożenia politycznego; przebywał m.in. w Nowej Zelandii, a po wojnie osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie prowadził wykłady i badania. Przez wiele lat był profesorem na London School of Economics, gdzie rozwijał swoje teorie i wpływał na pokolenia studentów. Otrzymał liczne wyróżnienia akademickie i był szeroko cenionym autorem.
Główne idee
Popper wprowadził i upowszechnił kilka kluczowych pojęć w filozofii nauki i filozofii społecznej:
- Falsyfikacja (kryterium demarkacji) – dla Poppera to cecha odróżniająca teorie naukowe od nienaukowych: teoria jest naukowa, jeśli daje się sformułować takie przewidywania, które, gdyby zostały obalone przez obserwację, zmusiłyby nas do odrzucenia teorii. W ten sposób nauka postępuje przez stawianie śmiałych hipotez i ich rygorystyczne próby obalenia.
- Konjektury i refutacje – wiedza rozwija się poprzez stawianie hipotez (koniekcje) i ich krytyczne testowanie; każde twierdzenie jest tymczasowe i otwarte na odrzucenie (fallibilizm).
- Krytyczne racjonalizm – Popper odrzucał epistemologiczny sceptycyzm paraliżujący naukę, proponując zamiast tego racjonalną krytykę i ciągłą poprawę teorii.
- Otwarty vs. zamknięty porządek społeczny – w filozofii politycznej Popper bronił społeczeństwa otwartego, krytykując historycyzm i idee prowadzące do totalitaryzmu; w pracy tej krytykował m.in. myśl Platona, Hegla i Marksa.
Falsyfikacja w praktyce
Popper przeciwstawiał się klasycznemu indukcjonizmowi (twierdzeniu, że nauka polega na uogólnianiu na podstawie obserwacji). Zamiast tego podkreślał, że nawet wiele potwierdzeń nie czyni teorii „prawdziwą” w sensie ostatecznym, natomiast pojedynczy eksperyment sprzeczny z przewidywaniami teorii może ją obalić. Przykładowo, dla Poppera teoria Einsteina była naukowa, ponieważ formułowała sprawdzalne przewidywania poddające się ewentualnej falsyfikacji, podczas gdy pewne wersje psychoanalizy czy historycyzmu uważał za niewystarczająco weryfikowalne.
Filozofia społeczna i polityczna
W swojej najbardziej znanej pracy politycznej, The Open Society and Its Enemies, Popper bronił demokratycznych, pluralistycznych instytucji i krytykował tendencje do uzasadniania przymusu społecznego przez wielkie, utopijne teorie historii. Wskazywał na konieczność „piecemeal social engineering” — stopniowych, krytycznie ocenianych reform zamiast gwałtownych rewolucyjnych przekształceń prowadzących do nieprzewidzianych i często katastrofalnych skutków.
Krytyka i rozwinięcia
Mimo znacznego wpływu, teoria Poppera spotkała się z krytyką. Wskazywano m.in. na problem tzw. hipotez pomocniczych (auxiliary hypotheses) — przy niezgodności teorii z danymi można modyfikować dodatkowe założenia zamiast odrzucać główną teorię, co komplikuje prostą zasadę falsyfikacji. Debaty te doprowadziły do dalszych rozwiązań i alternatywnych koncepcji metodologicznych, jak prace Imre Lakatosa czy spojrzenie Thomasa Kuhna na naukę jako naparadygmatyczne zmiany.
Wybrane dzieła
- Logik der Forschung (Logika odkrycia naukowego) – podstawowe dzieło o metodologii naukowej
- The Open Society and Its Enemies – krytyka totalitaryzmu i obrona społeczeństwa otwartego
- Conjectures and Refutations – zbiór esejów rozwijających koncepcję naukowego postępowania przez konjektury i refutacje
Dziedzictwo
Popper pozostaje jedną z kluczowych postaci współczesnej filozofii nauki. Jego nacisk na krytykę, przejrzystość metodologiczną i otwarte społeczeństwo wpłynął nie tylko na filozofów, lecz także na praktykę naukową, debatę publiczną i politykę naukową. Jego koncepcje są dalej dyskutowane, reinterpretowane i stosowane w różnych dziedzinach wiedzy.
Życie
Karl Popper urodził się w 1902 r. w Wiedniu (wówczas Austro-Węgry) w pochodzącej z klasy średniej rodzinie o żydowskich korzeniach, która przeszła na chrześcijaństwo. Popper otrzymał luterańskie wychowanie i kształcił się na Uniwersytecie Wiedeńskim. Jego ojciec miał w swojej osobistej bibliotece 12 000-14 000 tomów.
W 1919 r. zainteresował się marksizmem. Wstąpił do Związku Socjalistycznych Studentów Szkolnych, a także został członkiem Socjaldemokratycznej Partii Austrii, która w tym czasie była partią w pełni akceptującą ideologię marksistowską. Wkrótce przestał wierzyć w marksizm i do końca życia był zwolennikiem liberalizmu społecznego.
Fałszerstwo
Popper, wychowany w Wiedniu, dobrze znał Koło Wiedeńskie. Ta szkoła pozytywizmu logicznego, kierowana przez Moritza Schlicka, definiowała wiedzę (zwłaszcza naukową) jako twierdzenia, które można zweryfikować. Popper uważał to za błędne. Jego zdaniem nauka rozwija się pośrednio, poprzez falsyfikację błędnych idei. Opracował to bardzo szczegółowo w serii książek, z których najbardziej znana jest Logika odkrycia naukowego. Cała filozofia nauki od tamtego czasu musi zajmować się tym zagadnieniem, kryterium. Przez "kryterium" rozumie się: co sprawia, że dana teoria jest prawdziwie naukowa, w przeciwieństwie do zwykłego zdrowego rozsądku czy opinii?
Społeczeństwo otwarte
Duże znaczenie ma również praca Poppera z zakresu filozofii politycznej. Marks powoływał się na wiedzę o procesie historycznym, w którym społeczeństwa ewoluowały od jednego stanu do drugiego, aż osiągnęły stan ostateczny. Ten typ myślenia znany jest jako "historycyzm". Popper twierdził, że wzrost ludzkiej wiedzy częściowo powoduje ewolucję ludzkiej historii. Ponieważ "żadne społeczeństwo nie może przewidzieć swoich przyszłych stanów wiedzy", wynika z tego, że żadna nauka nie może przewidzieć ludzkiej historii.
Wielkimi dziełami Poppera w obronie społeczeństwa liberalnego były Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie oraz Ubóstwo historyzmu. Jego sojusznikami w tej walce byli Friedrich Hayek, Ludwig von Mises i Milton Friedman.
Paradoks tolerancji
Chociaż Popper był zwolennikiem tolerancji, uważał, że nietolerancja nie powinna być tolerowana. Jeśli tolerancja pozwoliłaby nietolerancji odnieść całkowity sukces, sama tolerancja byłaby zagrożona. W książce Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie: The spell of Plato, argumentował, że:
"Nieograniczona tolerancja musi prowadzić do zaniku tolerancji. Jeśli rozciągniemy nieograniczoną tolerancję nawet na tych, którzy są nietolerancyjni, jeśli nie będziemy gotowi bronić tolerancyjnego społeczeństwa przed napaścią nietolerancyjnych, wtedy tolerancyjni zostaną zniszczeni, a tolerancja wraz z nimi".
Powiązane strony
- Liberalizm
Pytania i odpowiedzi
P: Kim był Sir Karl Popper?
A: Sir Karl Popper był austriackim i brytyjskim filozofem, profesorem London School of Economics. Jest uważany za jednego z najbardziej wpływowych filozofów nauki XX wieku.
P: O czym pisał?
O: Pisał o filozofii społecznej i politycznej, szczególnie skupiając się na złu idei i polityki totalitarnej.
P: Z czego jest znany?
A: Jest znany ze swojej idei falsyfikacji empirycznej.
P: Kiedy się urodził?
A: Urodził się 28 lipca 1902 roku.
P: Kiedy zmarł?
A: Zmarł 17 września 1994 roku.
P: Gdzie nauczał?
A: Wykładał w London School of Economics.
Q: Jakim typem filozofa był?
A: Był filozofem nauki, a także filozofem społecznym i politycznym.
Przeszukaj encyklopedię